20140416

सर्वात मोठा प्रज्ञाशोध

भारतीय सांसदीय निवडणुका म्हणजे जगातील एक ’सर्वात मोठा प्रज्ञाशोध - बिगेस्ट टॅलँट हंट’ असल्याचे सूचित करणारी एक जाहिरात दूरदर्शनच्या कुठल्याशा वाहिनीवर परवा पाहण्यात आली आणि विचारांचे एक मोठेच आवर्त मनात घोंगावू लागले. खरंच हा शोध आहे तसाच! म्हणूनच तो तशा प्रकारे लक्षात आणून देणार्‍या जाहिरात-संहिता-लेखकाचे (कॉपी-रायटरचे) मनःपूर्वक आभारच मानायला हवेत. मात्र दुर्दैवाची गोष्ट ही आहे की, प्रज्ञावंत उमेदवारांना, त्यांच्या मतप्रणालीचे समर्थन करणार्‍या पक्षांना, त्यांना मते देणार्‍या मतदारांना आणि एकूणच निवडणूक यंत्रणेला हा प्रज्ञाशोध असल्याची जाणीवच नसल्याचे दिसून येते. ह्याबाबत प्रबोधन होण्याची आवश्यकता आहे.

भारतीय सांसदीय निवडणुका म्हणजे खरोखरीच जगातील एक ’सर्वात मोठा प्रज्ञाशोध’ आहे. उत्तमोत्तम प्रज्ञावंतांनी त्याकरता उमेदवारी करावी. लोकमताने निवड करवून, उत्तमांतील उत्तम उमेदवारांचा शोध घेतला जावा. त्यांनी परस्पर विनिमय करून, सर्वोत्तम उमेदवारास पंतप्रधानपदी नियुक्त करावे. ह्याकरताच खरे तर आपली निवडणूक प्रणाली अभिकल्पित आहे. तिचे वर्तमानातील दर्शन मात्र तशा स्वरूपात होत नाही. जर झाले, होऊ शकले, तर ती आपले कर्तव्य व्यवस्थित पार पाडून ह्या प्रज्ञाशोधास सार्थ ठरवेल ह्यात मुळीच संशय नाही.

शालेय प्रज्ञाशोध (स्कॉलरशिप) परीक्षांच्या माध्यमांतून मला पहिल्यांदा ’प्रज्ञाशोध’ शब्दाचा अर्थबोध झाला होता. ह्या संदर्भात मला, मी दिलेल्या, घेतलेल्या, असंख्य परीक्षांच्या आठवणी दाटून आल्या. पात्रतेचे निकष आठवू लागले. प्रज्ञेस धार चढवण्याकरताचे तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधानादी[१] नियम आठवू लागले. मुळात प्रज्ञावंत असलेली मुले, हरप्रयत्ने अभ्यास करून परीक्षांची जय्यत तयारी करत असल्याचे प्रसंग आठवू लागले. कसोटीचे दगड ठरणारे, मौखिक परीक्षा घेणारे परीक्षक आठवू लागले.

निवडणूकांच्या ह्या हल्लीच्या आन्हिकांत मात्र ही एवंगुणविशिष्ट ’प्रज्ञा’च हरवलेली दिसून येत असते. खरे प्रज्ञावंत निवडणुकांत का उमेदवारी करत नाहीत? का ते आपल्या विशिष्ट प्रज्ञेची जाहिरात करत नाहीत? का ते आपले ते विशेष सामर्थ्य जनमानसाच्या लक्षात आणून देत नाहीत? का लोकही त्या सामर्थ्यांवरच लक्ष केंद्रित करत नाहीत? वर्तमान निवडणुकांच्या संदर्भात, ह्या सगळ्याचा घेतलेला हा शोध आहे.

प्रज्ञाशोधांची कारणमिमांसा

सामान्यतः प्रज्ञाशोध करण्याचा उद्देश निश्चित केला जातो. प्रज्ञाशोधाचा उद्देश देशाचे नेतृत्व करण्यास पात्र विद्यार्थ्यांची निवड करून त्यांना प्रोत्साहित करण्याचे, संसाधने उपलब्ध करवून देण्याचे असते. प्रज्ञाशोधाकरता उमेदवारी करणार्‍या प्रज्ञावंतांना त्यात उमेदवारी करावी असे वाटावे म्हणून योग्य ते प्रलोभन पुढे केले जाते. ते प्रलोभन म्हणजे शिष्यवृत्ती (स्कॉलरशिप). प्रलोभनार्थ उद्युक्त होऊन उमेदवार तप, स्वाध्याय, ईश्वरप्रणिधानादी प्रयत्नांनी सिद्ध होतात. परीक्षेने ती सिद्धता तपासून पाहिली जाते. अधिक संपन्न उमेदवारास शिष्यवृत्ती देऊन त्याचा गौरव केला जातो. मात्र, शिष्यवृत्ती देणे हा काही प्रज्ञाशोधाचा उद्देश असू शकत नाही. शिष्यवृत्ती हे केवळ प्रलोभनच असते.

निवडणुकांच्या प्रज्ञाशोधाचा उद्देश स्पष्ट आणि घोषित असाच आहे. देशाचे सरकार नियुक्त करणे हा. प्रलोभन मात्र स्पष्ट आणि घोषित नसते. ते तसे करता आले तर अधिक प्रमाणात, सत्पात्र प्रज्ञावंत, उमेदवारीस तयार होतील. समाजात मान-सन्मान मिळतो, मोठ्या लोकसंख्येचे अधिकृतपणे नेतृत्व करता येते, निवडून आल्यास पदाचा वापर, गैर-वापर करून स्वार्थाकरता संसाधनांचाच अपहार करता येतो, प्रजेवर राज्य करत असल्याचे समाधान प्राप्त होऊ शकते इत्यादी अस्पष्ट आणि अघोषित प्रलोभने असतात. त्यांचे प्रदान निश्चित स्वरूपाने होईलच ह्याची शाश्वती नसते. संविधानानुसार अधिकृत उपायांनी, अधिकृत संसाधने उपलब्ध करवून देण्याची, शाश्वती मिळू शकल्यास, सत्पात्र प्रज्ञावंत उमेदवारीस तयार होतील.

उमेदवारीची पात्रता, उद्‌घोष आणि प्रचार

देशाचे सरकार चालविण्याकरता, देशासमोरची आव्हाने, प्रश्न आणि समस्या काय आहेत ह्याची माहिती असायला हवी. देशाचा इतिहास, भूगोल, नागरिकत्व इत्यादींचे किमान ज्ञान असायला हवे. प्रचलित निकडींच्या विषयांवर उमेदवाराने आपली मते तयार केलेली असावीत. हा झाला उमेदवारांच्या पात्रतेचा भाग. देशधोरणांबाबतची त्याची मते मतदारांना ज्ञात व्हावीत म्हणून त्यांचा उद्‌घोष आणि प्रचारही समर्थपणे केला जावा. उमेदवारांच्या मतमतांतरांतील भेद मतदात्यांच्या नीट लक्षात यावेत म्हणून, जाहिरीत्या देशधोरणांबाबतचे परिसंवाद भरवून त्यात उमेदवारांना आपापली मते विषद करण्याची अधिकृत संधी दिली जावी.
एकदा का निवडणूक हा पात्रतेचा निकष नक्की केला की, मग प्रत्येक निवडणुकीच्या उमेदवारीकरताही निम्नस्तरीय निवडणूकांतील यशस्वीताच पात्रता ठरवेल. म्हणजे खासदारपदाकरता उमेदवार कोण ठरू शकतील ह्याची पात्रता म्हणजे, किमान एकदा तरी तो उमेदवार आमदार राहिलेला असावा. आमदार म्हणून निवडून द्यावयाचा उमेदवार किमान एकदा तरी पंचायतीत पंच, सरपंच म्हणून किंवा नगरपालिकांच्या निवडणुकांत नगरसेवक म्हणून निवडून आलेला असावा. ह्यामुळे किमान पात्रता निश्चित होऊन सहज म्हणून कोणीही, काहीही अनुभव नसतांना, उमेदवारी करू शकणार नाही. अचानक पंतप्रधान होऊ पाहणार्‍यांनाही आपसूकच चाप लागेल.

प्रचारातील मुद्दे, घोषित मते आणि अपप्रचार-निषेध

देशापुढील कळीच्या आव्हानांची, समस्यांची आणि प्रश्नांची एक यादीच सरकारने प्रकाशित ठेवावी. प्रत्येक उमेदवाराने व पक्षांनी त्यांबाबतची आपापली मते आणि धोरणेही उमेदवारीसोबतच घोषित करावीत. ह्या घोषणापत्रांचा अधिकृत अहवाल निवडणूक आयोगाने बाळगावा. निवडून आल्यानंतरच्या काळात उमेदवाराने वा पक्षाने त्याविपरित भूमिका घेतल्यास, त्यास ती तशी घेता येऊ नये. घ्यायची झाल्यास, तशा भूमिकेस वैधता प्राप्त करवून घेण्याबाबत कठोर कायदे असावेत.

प्रचारात ह्याव्यतिरिक्तचे मुद्दे उपस्थित करतांना उमेदवार व्यक्तींच्या नावावरून, खासगी आयुष्यांतील विवक्षित घटनांवरून, किंवा उमेदवारांच्या शैक्षणिक पात्रतेवरून टीका करू नये. कारण निकष निवडणूकांत निवडून येणे हाच असणार आहे. इतिहासात तो उमेदवार कुठल्याही लोकप्रतिनिधित्वाच्या पदावर पदासिन असल्यास त्याने घेतलेल्या निर्णयांच्या उचितानुचिततेबाबतच चर्चा व्हावी. उमेदवारानेच आपण असे कोणकोणते निर्णय घेतले, त्यातले कोणते लोकोपयोगी ठरले आणि कोणते फारसे उपयोगी ठरू शकले नाहीत ह्यांची जाहीर चर्चा करावी. इतर उमेदवारांनी, पक्षांनी किंवा मतदारांनीही त्याबाबतचे मतभेद जाहीर करावेत.

लोकमानसातील प्रज्ञाशोधाबाबतची स्पष्टता

निवडणूका हा प्रज्ञाशोध आहे. समाजातील यच्चयावत प्रज्ञावंतांना उमेदवारीस प्रोत्साहित करणेच अंतिमतः समाजहिताचे आहे. निवडणुकांतील निवड हेच पात्रतेचे निकष असणार आहेत. निवडून दिलेल्या व्यक्तींना, लोकप्रतिनिधींना किमान सहकार्य आणि सन्मान देणे प्रत्येक नागरिकाचे कर्तव्य आहे. इत्यादी गोष्टीही लोकांना पटवून देण्याची आवश्यकता आहे.

असे झाल्यास हा सर्वात मोठा प्रज्ञाशोध खर्‍या अर्थाने फलद्रुप होऊ शकेल. आपल्याला खरेखुरे समर्थ सरकार लाभू शकेल आणि आपला देश खर्‍या अर्थाने सुशासित होऊ शकेल. असे होवो हीच सदिच्छा!




[१] भारतीय अष्टांग योग संहितेत; यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान आणि समाधी ही स्वकर्मांवर एकाग्रता साधून मुक्ती मिळवण्याकरताची अंगे म्हणून सांगितली गेलेली आहेत. यांपैकी सत्य, अहिंसा, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह (अनावश्यक गोष्टींचा साठा न करणे) व ब्रम्हचर्य (विकाराधीन नसतांनाची, शारीर-चर्या म्हणजे वर्तणूक) हे पाच यम (आयाम म्हणजे परिमिती, डायमेन्शन. आयाम, यमांच्या परिसीमा व्यक्त करत असतात, ह्या अर्थाने पाहिल्यास यम म्हणजे वर्तनपद्धती) आणि शौच (स्वच्छता), संतोष (समाधान), तप (कष्ट करून, हवे ते साध्य करण्याकरता केलेले अथक प्रयत्न), स्वध्याय (अभ्यास) व ईश्वरप्रणिधान (म्हणजे जे जे कर्म आपण करत असतो ते सर्वप्राणिमात्रांच्या हितकारक असावे ह्याकरता समर्पित करण्याची भावना राखणे) पाच नियम सांगितलेले आहेत. आसन म्हणजे मानवी शरीरास स्वस्थतेने दीर्घकाळ (सुमारे पाच सहा मिनिटे) एकाच अवस्थेत स्थिर राहता येईल अशी अवस्था. प्राणायाम म्हणजे श्वसनशक्ती वाढवण्याकरता, तसेच शरीराच्या स्वस्थतासाधनार्थ केलेले शासोच्छवासाचे नियमन. प्रत्याहार म्हणजे प्रत्यंचेस (धनुष्याच्या दोरीस) बाणासह ओढून घेऊन बाण सोडण्यास सिद्ध (तयार) राहावे, तशासारखी मनस्थिती सिद्ध करणे. धारणा म्हणजे ज्या विषयावर मन एकाग्र करण्याची इच्छा असेल त्या विषयाची निवड करणे. ध्यान म्हणजे म्हणजे त्या विषयाचे चिंतन. तसेच समाधी म्हणजे, त्या विषयावर एकाग्रता साधून त्याबाबतीत सर्वप्राणिमात्रांच्या हितकारक काय ठरू शकेल ह्याबाबत मनाचा झालेला निश्चय. निर्णय. ह्या आठही अंगांनी योगसाधना केल्यास मोक्ष (मुक्ती, सर्वप्राणिमात्रांचे हित) साधू शकेल; असे आपल्या पूर्वसुरींचा हजारो वर्षांचा मौखिक परंपरेने संकलित केलेला अनुभव सांगतो.

.

20140306

काव्यरचनेची लोकप्रिय वृत्ते

अभंग, ओवी, घनाक्षरी इत्यादी पद्यप्रकारांत लघुगुरू हा भेद नाही. स्थूलमानाने सर्व अक्षरे सारख्याच दीर्घ कालांत म्हणजे गुरूच उच्चारायची असतात. अर्थात, या पद्यप्रकारात मुख्य नियमन अक्षरसंख्येचे दिसते. प्रत्येक अक्षरांचा काल दोन मात्रांचा असल्यामुळे या पद्यप्रकारात अष्टमात्रक आणि षण्मात्रक अशा दोन आवर्तनांची रचना होऊ शकते. या लगत्वभेदातीत अक्षरसंख्याक पद्यप्रकाराला काहीतरी पारिभाषिक नाव पाहिजे म्हणून डॉ. माधव त्रिंबक पटवर्धन (माधव जूलियन) ह्यांनी त्यांच्या "छंदोरचना" ह्या अत्यंत मौलिक ग्रंथात, वैदिक पद्यप्रकाराला असणारे छंद हे नाव दिले आहे [१].

र्‍हस्व अक्षराची एक मात्रा आणि दीर्घ अक्षराच्या दोन. काव्याच्या एका ओळीतील सर्व मात्रांची मिळून संख्या एकच राखली जाते त्या काव्यप्रकारांना जाति (किंवा मात्रावृत्ते अथवा श्लोक) म्हणतात.

तर प्रत्येकी तीन तीन अक्षरांचे आठ गण तयार करून त्यांची लयबद्ध आविष्करणे केली जातात त्यांना वृत्ते (किंवा अक्षरगणवृत्ते) म्हणतात. ह्यांचाच विचार इथे करावयाचा आहे.

अक्षर-गण-वृत्ते म्हणजे लघु-गुरु अक्षरांचे साचेबद्ध आणि व्याकरणनिष्ठ आविष्कार असतात. अक्षरगणवृत्तात लघु म्हणजे र्‍हस्व उच्चार होणारी अक्षरे आणि गुरू म्हणजे दीर्घ उच्चार होणारी अक्षरे असतात. त्यांचा क्रम, रचनेतल्या प्रत्येक ओळीत पाळण्याचा नियम आहे. यामध्ये एकूण ४ ओळींच्या कडव्यामधील, ४ ही ओळींची गणरचना एकसारखी असते त्यास समवृत्त, २ ओळींची एकसारखी असते त्यास अर्धसमवृत्त अथवा सर्वच ओळींची वेगळी असू शकते त्यास विषमवृत्त म्हणतात. गण म्हणजे तीन अक्षरांचा एक गट असतो. असे एकूण आठ गण आहेत. त्यातील गणांची नावे आणि गणांतील लघुगुरूक्रम खालील सारणीत दिलेले आहेत.

अक्र
गण
लघुगुरूक्रम
द्विमान
चिन्हांकित

यमाचा
०११
- ऽ ऽ
राधिका
१०१
ऽ - ऽ
ताराप
११०
ऽ ऽ -
नमन
०००
- - -
भास्कर
१००
ऽ - -
जनास
०१०
- ऽ -
समरा
००१
- - ऽ
मानावा
१११
ऽ ऽ ऽ

अक्षरगणवृत्तबद्ध कवितेच्या एका कडव्यात चार ओळी असतात. एका ओळीतील सर्व अक्षरांचे तीन तीनांचे गट पाडायचे. प्रत्येक गटाचा एक गण असतो. मात्र, अक्षरगणवृत्तात बांधलेल्या कवितांच्या ओळींत तीनच्या पटीत न बसणारी अक्षरेही कधी कधी असतात. अशा वेळी शेवटी अधिकतम दोन अक्षरे उरतील. लघु अक्षर उरल्यास त्याचा गण ल आणि गुरू अक्षर उरल्यास त्याचा गण ग धरावा.

थोडक्यात काय तर द्विमान गणितातील ००० ते १११ असे हे आठ संयोग आहेत. ० = लघु, १ = गुरू. अक्षरगणांची मांडणी, पारंपारिक यरतनभजसम अशी न करता (०००, ००१, ०१०, ०११, १००, १०१, ११०, १११) अशा प्रकारे नव्या वैज्ञानिक पद्धतीने केल्यास हीच किल्ली "न सजय भरतम" अशी मांडता येईल. (००० ते १११) याचा अर्थ 'भारत (कधीही) विजयी होणार नाही' असा निघतो. म्हणूनच कदाचित, पारंपारिक मांडणी यरतनभजसम अशी करत असावेत.


१. भुजंगप्रयात (अक्षरगण, १४)

लक्षणगीतः
क्रमानेच येती य चारी जयात, म्हणावे तयाला भुजंगप्रयात ।
पदी अक्षरे ज्याचिया येत बारा, रमानायका दुःख माझे निवारा ॥

यमाचा यमाचा यमाचा यमाचा, यमाचा यमाचा यमाचा यमाचा ।

उदाहरणः
रामदास स्वामींनी रचलेले मनाचे श्लोक ह्याच वृत्तात लिहिले आहेत.

मना श्रेष्ठ धारिष्ट जीवी धरावे, मना बोलणे नीच सोशित जावे ।
स्वये सर्वदा नम्र वाचे वदावे, मना सर्व लोकांस रे नीववावे ॥

विचारून बोले विवंचून चाले, तयाचेनि संतप्त तेही निवाले ।
बरे शोधल्यावीण बोलो नको हो, जनी चालणे शुद्ध नेमस्त राहो ॥

कृष्णाजी नारायण आठल्ये ह्यांची प्रख्यात कविता प्रमाण हीही ह्याच वृत्तात लिहिली आहे.

अतीकोपता कार्य जाते लयाला, अती नम्रता पात्र होते भयाला ।
अती काम ते कोणतेही नसावे, प्रमाणामधे सर्व काही असावे ।।


२. वसंततिलका (अक्षरगण, १४) [२]

वसंत ऋतू म्हणजे कुसुमाकर. त्याचा तिलक म्हणजे वसंततिलक, अर्थात पुष्पगंध. हे मराठीतील एक सुंदर अक्षरगणवृत्त आहे. ह्याच्या प्रत्येक ओळीत १४ अक्षरे आणि त भ ज ज ग ग हे गण येतात. त्यामुळे वृत्ताची चाल ठरलेली असते. 

लक्षणगीतः 
जाणा वसंततिलका व्हय तेचि वृत्त । येती जिथे त भ ज जा ग ग हे सुवृत्त ॥

ताराप भास्कर जनास जनास गा गा । ताराप भास्कर जनास जनास गा गा

उदाहरणः 
कविताः माझे मृत्युपत्र, कवीः स्वातंत्र्यवीर सावरकर

की घेतले व्रत न हे अम्ही अंधतेने । लब्धप्रकाश इतिहास निसर्गमाने ॥
जे दिव्य दाहक म्हणून असावयाचे । बुद्ध्याच वाण धरिले करी हे सतीचे ॥


३. पञ्चचामर (अक्षरगण, १६) [२]

पञ्चचामर हे १६ अक्षरे प्रत्येक ओळीत असलेले अक्षरगणवृत्त आहे. दर आठ अक्षरांनंतर यती (अल्पविराम) असते. त्यात अनुक्रमे ज र ज र ज ग हे गण येतात. 

लक्षणगीतः 
जरौ जरौ ततो जगौ च पञ्चचामरं वदेत् ।

जनास राधिका जनास राधिका जनास गा । जनास राधिका जनास राधिका जनास गा ॥

उदाहरणः 
रावणविरचित शिवतांडवस्तोत्र हे काव्यही पञ्चचामर वृत्तात बांधलेले आहे.

जटा कटाहसंभ्रम भ्रमन्निलिंपनिर्झरी विलोलवीचिवल्लरी विराजमानमूर्धनि
धगद्धगद्धगज्ज्वल ल्ललाटपट्टपावके  किशोरचंद्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम

जटांतुनी गतीस्थ, गुंतल्या झर्‍यांपरी अहा तरंग ज्याचिया शिरी विराजती, शिवा पहा
ललाट ज्योतदाह ज्या शिवाचिया शिरी वसेकिशोर चंद्रशेखरा-प्रती रुचीहि वाढु दे


४. शिखरिणी (अक्षरगण, १७)

लक्षणगीतः
यमानासाभाला ग गण पदि येता शिखरिणी ।

यमाचा मानावा नमन समरा भास्कर ल गा ।  यमाचा मानावा नमन समरा भास्कर ल गा ॥

उदाहरणः शुकान्योक्ती, कृष्णशास्त्री चिपळूणकर
तुझी वाणी कोणी म्हणत गुण हा अद्भुत असे ।  मला वाटे मोठा तुजजवळ हा दोषच वसे ॥
शुका तीच्या योगे सतत पिंजर्‍यामाजि पडशी ।  गड्या स्वातंत्र्याच्या अनुपम सुखा सर्व मुकशी ॥


५. मंदाक्रांता (अक्षरगण, १७)

कालीदासाने मेघदूत हे महाकाव्य मंदाक्रांता वृत्तात रचले आहे. पूर्वमेघ (६३) आणि उत्तरमेघ (५४) मिळून, एकूण चार चार ओळींची १२७ कडवी ह्या महाकाव्यात आहेत. रामगिरीवरील आश्रमात शापित यक्ष, अलकापुरीतील आपल्या वास्तव्याची आठवण करत असता, तिथून अलकापुरीस जाणारे मेघ त्याला दिसतात. त्या मेघांतील एकालाच आपला दूत करून त्याचेजवळ आपल्या प्रियतमेस केवळ सजीवाकरवीच पाठवावा असा प्रीतीचा संदेश तो पाठवतो. मेघमार्गावरील, भरतवर्षातील सर्व ठिकाणांची वर्षाकालीन सुंदर वर्णने हे ह्या महाकाव्याचे देखणे अलंकार आहेत. त्या यक्षाला शाप कसा मिळाला, काय मिळाला इथपासून सुरू होणारी काव्यात्मक कथा, मेघाला वर्षावैभव प्राप्त होऊन सौदामिनीसोबत रत होत असता, विरहाची अनुभूती कधीही न येवो अशी कामना यक्ष व्यक्त करतो, तिथवर जाऊन थांबते!

लक्षणगीतः
मंदाक्रांता म्हणति तिजला, वृत्त ते मंद चाले ।
ज्याच्या मध्ये म भ न त त हे आणि गा दोन आले ॥

उदाहरणः
धूमज्योतिः सलिलमरुतां संनिपातः क्व मेघः ।  संदेशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रापणीयाः ॥
इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन्गुह्यकस्तं ययाचे ।  कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥
- पूर्वमेघ-मेघदूत, कालीदास

म्हणजेच
धूर-ज्वाला-जल-झुळुक ह्यांनीच हा मेघ दाटे ।   प्राण्याद्वारे कळवु शकतो, तोच संदेश हा ने ॥
निर्जीवांची युति असुनही, योजिला दूत कामी ।  प्रेमार्ताला, सजिव नसुनी, भासला मेघ नामी ॥


६. पृथ्वी (अक्षरगण, १७)

लक्षणगीतः
पदी गण जसा जसा यलग वृत्त पृथ्वी म्हणा ।  पदी गण जसा जसा यलग वृत्त पृथ्वी म्हणा ॥

उदाहरणः
कड्यावरूनिया उड्या धडधडा पये टाकिती ।  करून गुरुगर्जना निकट देश नादावती ॥
दुधापरी जलौघ ते मज बघावया ते कदा ।  फिरून मिळतील गा कधी तरी उदरांबुदा ॥ - भा.रा.तांबे


७. शार्दूलविक्रीडित (अक्षरगण, १९)

लग्नाची मंगलाष्टके सामान्यतः शार्दूलविक्रीडितात रचली गेलेली असल्याने हे वृत्त सर्वात अधिक लोकप्रिय वृत्त आहे. लग्नात जरी हे वृत्त एका विशिष्ट चालीत म्हणत असले, तरी ह्या वृत्तातली कविता, वृत्ताच्या पारंपारिक लक्षणगीताने व्यक्तवलेल्या चालीतच म्हटली जात असते.

लक्षणगीतः
आहे वृत्त विशाल त्यास म्हणती शार्दूलविक्रीडित
मा सा जा स त ता ग येति गण हे पादास की जोडित

मानावा समरा जनास समरा ताराप ताराप गा
मानावा समरा जनास समरा ताराप ताराप गा

उदाहरणः
सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न ज्ञायते ।
मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते ॥
स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकं जायते ।
प्रायेणाधममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥
- नीतिशतक, राजा भर्तृहरी, ख्रिस्तपूर्व-५६

तोयाचे परि नावही नच उरे संतप्त लोहावरी ।
ते भासे नलिनीदलावरि पहा सन्मौक्तिकाचे परी ॥
ते स्वातीस्तव अब्धिशुक्तिपुटकी मोती घडे नेटके ।
जाणा उत्तममध्यमाधमदशा संसर्ग योगे टिके ॥
- नीतिशतकाचा मराठी अनुवादवामन पंडित (वामन नरहरी शेष), ख्रिस्तोत्तर १७-वे शतक



८. मंदारमाला (अक्षरगण, २२)

लक्षणगीतः
मंदारमाला कवी बोलती हीस, कोणी हिला अश्वघाटी असे ।
साता तकारी जिथे हा घडे पाद, तेथे गुरू एक अंती वसे ॥

ताराप ताराप ताराप ताराप, ताराप ताराप ताराप गा ।

उदाहरणः
ना.वा. ऊर्फ रेव्हरंड टिळक ह्यांची एक अतिशय नादमय रचना आहे, माझ्या मातृभूमीचे नाव.

सृष्टी तुला वाहुनी धन्य माते, अशी रूपसंपन्न तू निस्तुला ।
तू कामधेनू ! खरी कल्पवल्ली, सदा लोभला लोक सारा तुला ॥
या वैभवाला तुझ्या पाहुनीया, मला स्फूर्ति नृत्यार्थ होई जरी ।
सामर्थ्य नामी तुझ्या आर्यभूमी, तसे पाहिले मी न कोठे तरी ! ॥


संदर्भः
१.       वेचक छंदविचार”, चित्त (चित्तरंजन सुरेश भट), मनोगत डॉट कॉम, , दुवाः http://www.manogat.com/node/11366
२.      रावण विरचित शिवतांडव स्तोत्राचा संगीतबद्ध मराठी अनुवाद, प्रकाशनकाल- २७ फेब्रुवारी २०१३, दुवाः http://www.maayboli.com/node/41491



-    नरेंद्र गोळे २०१४०३०३

20140202

अनुदिनी परिचय-८: शाणपट्टी- एका मराठमोळ्या ओडियाची

अनुदिनीचा दुवा: http://ase-vatate-ki.blogspot.com/
अनुदिनी संपर्कः tirthrup@gmail.com
अनुदिनीकाराचे नावः सचिन जाधव
अनुदिनी अनुसरणार्‍यांची संख्याः ६६
अनुदिनीची एकूण वाचकसंख्या: २४,३१०
अनुदिनीची सुरूवातः जून २००८ मध्ये झाली.
अनुदिनीतील नोंदीः या अनुदिनीत २००९ सालच्या १३ नोंदी, २०१० सालच्या ९ नोंदी, २०११ सालच्या १३ नोंदी, २०१२ सालच्या ६ नोंदी आणि २०१३ सालच्या २ नोंदी; अशा एकूण ४३ नोंदी आहेत.

अनुदिनीकाराचा परिचयः अनुदिनीकार स्वतःचा परिचय “मी- आळश्यांचा राजा. हिंदी भाषिक मित्र मला गधा म्हणतात. जवळचे मित्र मूर्ख म्हणतात. आई मायेने गधडा म्हणते. वडिलांच्या मते मी वाया गेलेलो आहे. बायकोला वाटते ती फसली आहे. माझ्या पोराला वाटते मी त्याच्यापेक्षा लहान आहे. अनोळखी लोकांना मी 'शाणा' वाटतो. असे कुणाच्यात एकमत नसल्यामुळे मी स्वतःविषयी काय सांगावे हा कठीण प्रश्न आहे.अशाप्रकारे करून देतात.

मात्र त्यांच्या लेखनातून परिचय होतो तो एका, संपन्न अनुभवांवर आधारित, प्रच्छन्न अभिव्यक्तीने सजलेल्या अनुदिनीचा. भारतीय प्रशासकीय सेवेत निम्नतम स्तरावर प्रत्यक्ष कार्यरत असतांना, एखाद्या व्यक्तीने अनुदिनी लिहावी ही गोष्टच मुळात अभूतपूर्व आहे. दैनंदिन प्रशासकीय जीवनात मिळत असणार्‍या नित्यनूतन अनुभवांचे सार शब्दबद्ध करणार्‍या एका अधिकार्‍याचे हे विचारतरंग मुळातच वाचायला हवेत असे चित्तवेधक आहेत.

अनुदिनीच्या सुरूवातीसच, एका युद्धपटाचे रसग्रहण केलेले सापडते. चारित्र्य आणि नेतृत्वाची कहाणी असलेला ’दि ब्रिज ऑन दि रिवर क्वाइ’ हाच तो १९५७ सालचा, ब्रिटीश दिग्दर्शक डेविड लीन यांचा गाजलेला युद्धपट. कथा काल्पनिक असली तरी १९४२ साली दुसर्‍या महायुद्धाच्या दरम्यान घडलेल्या हकिकतींवर आधारित आहे. ठरल्याप्रमाणे सर्व अडचणींवर मात करून ब्रिटिश सैनिक पूल वेळेत पूर्ण करतात. मात्र  सिनेमा एवढाच नाही. तो मुळातूनच बघण्याचा विषय आहे. चारित्र्य आणि नेतृत्व यांचे इतके सुंदर चित्रण करणारा सिनेमा मी आजवर पाहिला नव्हता.’ हे लेखकाचे अखेरचे भाष्यही मूळ लेखाप्रती उत्सुकता जागृत करण्यास पुरेसे आहे.

’भारतीय इतिहासातील सुवर्णयुगः एक प्रश्नचिन्ह’ ह्या तीन लेखांच्या मालिकेत भारतीय इतिहासातील सुवर्णयुगावर एक प्रश्नचिन्ह उपस्थित केलेले आहे. काय आहे तो प्रश्न? लेखक म्हणतात, हे खरेच सुवर्णयुग होते का?, कोणत्याही काळाचे मूल्यमापन त्याकाळानंतरच्या काळात काय घडते यावरूनच करायला हवे. आपले सुवर्णयुग या कसोटीवर दुर्दैवाने उतरत नाही. आपल्याला केवळ राजकीय पारतंत्र्यच आले नाही, तर सर्व क्षेत्रात आपण जिथे पोचलो होतो तिथेच थांबलो. एवढेच नाही, तर आपण ते सर्व विसरूनही गेलो! अगदी अलीकडच्या काळातल्या विजयनगरचीसुद्धा साहेबाने फ़रगॉटन एम्पायर लिहीपर्यंत आपल्याला आठवण आली नाही. कडवट सत्य हे आहे, की अगदी आजही आपले राजकारण आणि समाजकारणाच्या सर्व अंगांत नेतृत्त्वाचा जो अभाव दिसतो आहे त्य़ाचा अर्थ हाच होतो की आपण अजूनही एक मढेआहोत.

त्यानंतरचे स्मशानानुभव ह्या नावाचे दोन लेख आपल्याला एका वेगळ्याच अनुभवविश्वातून फेरफटका घडवून आणतात.

मग येतात प्रांतांच्या गोष्टी. भारतीय प्रशासकीय सेवेची तोंडओळख ह्या निमित्ताने आपल्याला होत जाते. ह्या व्यवस्थेद्वारे भारतीय जनतेस प्रत्यक्षात काय हाती लागते आहे, त्याची ’शितावरून भाताची परीक्षा’ करायची झाली तर, त्याकरता लागणारे शितांचे नमुने इथे पेश केलेले आढळून येतात.

लेखक लिहितात, जिल्हा प्रशासनामध्ये दोन प्रमुख उतरंडी असतात. राज्या राज्यांनुसार थोडे फरक असतात.
१.       विकास उतरंडः  कलेक्टर पीडी(डीआरडीए)/ अध्यक्ष जि.प. बीडीओ/ सभापती पंचायत समिती पीइओ/ सरपंच, पीडी(डीआरडीए) प्रोजेक्ट डायरेक्टर (डिस्ट्रिक्ट रुरल डेव्हलपमेंट एजन्सी) (महाराष्ट्रात सीइओ असतात, पीडी पेक्षा रॅंक आणि जबाबदारीने वरचे पद); बीडीओ ब्लॉक डेव्हलपमेंट ऑफिसर; पीइओ - पंचायत एक्स्टेन्शन ऑफिसर (महाराष्ट्रात ग्रामसेवक असतात.).
२.      महसूल उतरंडः कलेक्टर (जिल्हाधिकारी/ जिल्लापाळ) सबकलेक्टर (उपजिल्हाधिकारी/ उपजिल्लापाळ - प्रांत) तहसीलदार रेव्हेन्यू इन्स्पेक्टर.  (रेव्हेन्यू इन्स्पेक्टर हा साधारणपणे पन्नास साठ गावे पाहतो. जमिनीचे सर्व कागद याच्या ताब्यात असतात सरकारची शेवटची कडी. पृथ्वीवरचा सर्वात महत्त्वाचा माणूस! आपल्याकडे जसा तलाठी!)

विशेष टिप्पणी! आमदार/ खासदार/ लोकनियुक्त प्रतिनिधी यात नेमके कुठे येतात हे सूज्ञांना वेगळे सांगायला नकोच. माझ्या मते ते नेमकेकुठेच नसतात, दुधात मिसळलेल्या साखरेसारखे/ मिठाच्या खड्याप्रमाणे सर्वव्यापी असतात! त्यांच्या चवीनुसार व्यवस्था नीट काम करते किंवा फेफरे आल्यासारखी वागून आपली वाट लावते.

’प्रांतांच्या गोष्टी’ ह्या नऊ लेखांत, प्रत्यक्षात घडल्या असाव्यात अशा सुरस गोष्टी वाचायला मिळतात. आपले प्रबोधनही होत जाते आणि प्रचलित प्रशासन प्रणालीबाबतचे आकलनही सोबतच प्रगल्भ होत जाते. हे सर्व लेख मी सर्वप्रथम मिसळपाव डॉट कॉमवरच वाचलेले होते.

मग आहे ’गोटिपुअ’ ह्या उडिया नृत्यप्रकाराचे सुंदर रसग्रहण. त्याची पूर्वपीठिका आणि सुरस माहिती.

त्यानंतर ’अरुंधती रॉय (आणि तत्सम)’ ह्या दोन लेखांत नक्षलवादाच्या प्रश्नावर केलेले सुरेख प्रबोधन आहे. आपल्याला नक्षलवाद मुळात आहे काय? त्यावर उपाय काय आणि अपाय कोण आणि कसा करत आहेत ह्याची रोचक वर्णने इथे वाचायला मिळतील. ह्याच विषयावरला ’नक्षलवादाच्या निमित्ताने’ हा लेखही उद्बोधक आहे.

’महसूल वार्ता’ नावाचा एक उपरोधिक लेख इंद्राच्या एका पार्टीचे सुरस वर्णन करतो.

’रथजात्रा’ ह्या लेखात जगप्रसिद्ध जगन्नाथाच्या यात्रेचे अपूर्व वर्णन सापडते. ते तर अत्यंत वाचनीय असेच आहे. उडिया भाषा कशी आळशांची भाषा आहे हे समजावून देतांना, त्यांनी केलेले उडिया भाषेचे वर्णन ’माझी उडिया’ ह्या लेखात आहे. ते लिहितात की, ’माझ्या हिंदी मित्रांना आश्चर्य वाटते की मी इथल्यासारखेच उच्चार कसे काय करू शकतो. पण त्यांना काय माहीत की मी आळश्यांचा राजा आहे, आणि ही माझीच भाषा आहे !’

लेखकाच्या सिद्धहस्त लेखणीतून आणखीही बरेच वाचायला आवडावे अशी स्थिती असतांना, लेखकास मात्र हल्ली वेळ फावत नसावा असेच दिसते. इतिहास लिहून ठेवणारी लेखणी, इतिहास घडविण्यात रममाण होत असेल तर ते वावगे तरी कसे म्हणावे?

लेखकास,  जग पाहण्याची एक दृष्टी आहे. तारुण्य आहे. सत्ता आहे. सामर्थ्य आहे. या सगळ्यांचा सृजनात्मक वापर करण्याची उमेदही लेखकाचे अंतरात स्फुरो हीच प्रार्थना.