20150509

पुस्तक परिचयः डॉ. आई गणेश तेंडुलकर

संदर्भः मूळ इंग्रजी पुस्तकः डॉ. आई गणेश तेंडुलकर, लेखिकाः लक्ष्मी तेंडुलकर धौल, मराठी अनुवादः सुनीता लोहोकरे, राजहंस प्रकाशन, प्रथमावृत्तीः फेब्रुवारी २०१५, किंमतः रु.३००/-

डॉ. आई गणेश तेंडुलकर हे पत्रकार होते. त्यांनी विद्यार्थीदशेत जर्मनीत सुमारे १५ वर्षे वास्तव्य केले होते. पुढे जर्मन वृत्तपत्रांत ते भारतासंबंधी लिखाण करत असत. त्यांच्या नावातील ’आई’ शब्द माता अशा अर्थाने आलेला नाही. तर ’लॅटीन’ भाषेत ’आई’ शब्दाचा अर्थ ’शहाणपणाचा पक्षी’ असा होतो. म्हणून त्यांनी वृत्तपत्रांतील लिखाणाकरता घेतलेले ते टोपणनाव होते. १९३० मध्ये ते ’बेर्लिनर तागेब्लाट’ ह्या वृत्तपत्राचे प्रतिनिधी म्हणून भारतात आलेले होते. १९३६ साली चार वर्षांचा पदवी अभ्यासक्रम पूर्ण करून ते बेर्लिन तंत्रशिक्षण महाविद्यालयात प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले. नंतर दुसर्‍या  महायुद्धाला तोंड फुटल्यावर १९३८ च्या सुमारास ते भारतात परतले. मात्र जर्मनीतील त्यांच्या दीर्घ वास्तव्यावरून त्यांना राष्ट्रविरोधी ठरवून तत्कालीन ब्रिटिश सरकारने तुरूंगात टाकले. ते सुमारे पाच वर्षे राजकीय कैदी राहिले.

जर्मनीत जाण्यापूवी एक वर्ष, ते साबरमती आश्रमात राहिलेले होते. त्या काळात ते वल्लभभाई पटेल ह्यांचे सचिवही होते. ब्रिटिश सरकारने त्यांना तुरूंगातून मुक्त केल्यावरही ते सेवाग्राम आश्रमात सर्वोदयी कार्यकर्ते म्हणून राहिले होते. तिथेच महात्मा गांधींनी स्वतः त्यांचे लग्न आश्रमातील इंदुमती गुणाजी हिचेशी लावून दिले होते. ह्या लग्नाकरता गांधीजींनी योजिलेला लग्नविधी, साहचर्याची शपथ, स्वातंत्र्यप्राप्तीपूर्वी संततीनियमनाची साधने न वापरता अपत्य होऊ न देण्याची शपथ, ब्रम्हचर्य पाळण्याची शपथ, ह्या सर्वच गोष्टी तत्कालीन वृत्तपत्रांतून खूप गाजल्या. ह्या काळात ते डॉ.ए.जी.तेंडूलकर ह्या नावाने ओळखले जात असत.

उत्तरायुष्यात त्यांनी बागलकोट (हल्लीच्या कर्नाटकातील विजापूर जिल्हा) जवळ, ’बागलकोट उद्योगा’ची स्थापना केली. सिमेंटचा कारखाना काढला. त्याचे नियोजन आणि अंमलबजावणी सर्वांच्याच प्रशंसेचा विषय राहिला.

त्यांचे वैवाहिक जीवनही सुरस आणि अनेकविध घडामोडींनी परिपूर्ण राहिले. ते ’टोपीवाला शिष्यवृत्ती’ घेऊन जर्मनीत गेले खरे. मात्र तिथे त्यांना हव्या त्या विषयात प्रवेश मिळणे अत्यंत कठीण होते. कुणीतरी त्यांना पॅरीसला जाण्याचा सल्ला दिला. तिथे ते चार वर्षे राहिले. विद्यार्थी दशेत असतांना त्यांचे साशा पासिनी ह्या इटालियन मुलीवर प्रेम जडले. तिला अलेक्झांड्राही म्हणत असत. तिच्याशी त्यांनी लग्नही केले होते. साशाची मुलगी वेरोनिके आणि हॉलिवूडचा प्रसिद्ध अभिनेता ग्रेगरी पेक ह्यांनी विवाह केलेला होता.

१९२२ मध्ये ते पुन्हा जर्मनीत गेले. तिथे त्यांचे वडिल बंधू शिक्षण घेत होते. त्यांचे मते तेंडुलकरांनी पदव्यूत्तर शिक्षण जर्मनीत घ्यावे, कारण तिथे चांगल्या संधी उपलब्ध होत्या. जर्मनीत ते दिवसा ग्योटिंगन विद्यापीठात शिकत होते आणि रात्री एका कारखान्यात काम करायचे. त्यांच्या शुबरिंग नावाच्या प्राध्यापकांनी त्यांना खूप मदत केली. त्यांनी १९३० पर्यंत, सतत सात वर्षे अभ्यास करून उपयोजित गणितात पी.एच.डी. पूर्ण केली. शुबरिंग यांची मुलगीही तेंडुलकरांच्याच वर्गात शिकत होती. तिथे त्या मुलीवरही त्यांचे प्रेम जडले आणि लग्नही झाले होते.

पुढे १९३६ च्या सुमारास, विख्यात जर्मन पटकथालेखिका थेआ फॉन हार्बो हिचेशीही त्यांचे संबंध जुळले होते. जर्मनीत हिटलरचा उदय झाल्यानंतर जर्मनांना परकीयांशी लग्न करण्यास अनुमती नसल्याने, ते लग्न न करताच एकत्र राहत असत. हे नाते उभयतांनी अखेरपर्यंत अत्यंत प्रेमपूर्वक सांभाळले होते. पुढे भारतात परतल्यावर तेंडुलकरांचे चौथे लग्न, इंदुमती गुणाजी हिचेशी देशसेवेखातर झाल्यानंतर, त्यांनी इंदुमतीस नवजात मुलासह एकटीच जर्मनीत थेआच्या भेटीकरता पाठवले होते. त्या दोघींचेही परस्परांशी व्यवस्थित मैत्र जुळले. ह्यावरून त्यांच्या ह्या नात्याची कल्पना करता येईल. मात्र प्रस्थापित सर्वच निकषांवर त्यांचे वैवाहिक जीवन अलौकिक राहिले.

जगावेगळी बुद्धिमत्ता, थोरामोठ्यांशी असलेले प्रत्यक्ष संबंध, समोरच्यावर आपल्या व्यक्तीमत्त्वाने, व्यासंगाने, अनुभवाने आणि बोलणे व तर्कसंगतीने अमिट छाप पाडण्याचे त्यांचे कसब; ह्यामुळे तेंडुलकरांचे व्यक्तिमत्व विविधरंगी झालेले आहे. म्हणूनच त्यांचे हे चरित्र वाचनीय आहे. त्यांची मुलगी लक्ष्मी हिने, प्राप्त कागदपत्रांच्या आधारे, कुठलाही अभिनिवेष न बाळगता ते लिहिलेही सुरस आहे. ओळख झाली असे वाटत असतांनाच, त्यांच्या जीवनाचे कितीतरी महत्त्वाचे पैलू अप्रकाशितच राहिले आहेत की काय असे वाटत राहते. मात्र उतारवयात झालेल्या, त्यांच्या मुलीसही त्यांचे चरित्र उभे करण्यात निर्माण झालेल्या अडचणी समजता येण्यासारख्या आहेत. तरीही ह्या कर्तृत्ववान व्यक्तिमत्त्वाची आणि त्यांच्या तितक्याच कर्तृत्ववान जर्मन आणि भारतीय पत्नींची जीवनी; ह्या निमित्ताने वाचकांस उपलब्ध झालेली आहे. मला हे सुरस चरित्र खूप आवडले आहे. हाती घेतल्यावर संपेपर्यंत सोडवत नाही, अशी पुस्तके हल्ली क्वचितच वाचायला मिळतात. तसेच हे पुस्तक आहे. तुम्हालाही अवश्य आवडेल असा विश्वास वाटतो!
.

20150426

चक्रपंखी उड्डाण



Helico-pter म्हणजे चक्र-पंख ह्या शब्दांनी व्यक्त होणारे आकाशवाहन आपणा सर्वांनाच सुपरिचित आहे. असे वाहन चालवणारे चालक, सांभाळणारे अभियंते, आणि बाळगणारे मालक ह्यांच्याबाबतीत आपल्याला कमालीचे औत्सुक्य असणेही साहजिकच आहे. मात्र त्या उत्सुक्याच्या प्रमाणात, त्यांच्या जीवनकथा प्रकाशित झालेल्या दिसत नाहीत. म्हणूनच हवाईयान देखभाल अभियंते (aircraft maintenance engineer) सुरेश शिवराम गोखले ह्यांच्या ’हेलिकॉप्टर आणि मी’ ह्या पुस्तकावर, मी दिसताक्षणीच झडप घातली. कुठल्याही प्रकारच्या अभियंत्याने आपल्या सुरस जीवनकथा वाचकांना उपलब्ध करून दिल्या जाण्याच्या घटना अजूनही विरळच आहेत. क्वचितच, कधी, कुणी अभियंता आपल्या कहाण्यांना वाचनीय असे मूर्तरूप देत असतो. त्यातही विषय हा असा. त्यामुळे त्यांच्या चक्रपंखी कहाण्यांत मी लवकरच गुरफटत गेलो. त्याच पुस्तकाचा हा अल्पपरिचय. त्याचप्रमाणे सुमारे १,५०० चक्रपंखी उड्डाणांकरता आकाशात झेपावलेल्या एका कुशल अभियंत्रज्ञाची -सुरेश शिवराम गोखले ह्यांचीही- ही सुरस कहाणीही आहे.

धावपट्टीची लांबी कमी करण्याच्या उद्देशाने चक्रपंखाची संकल्पना केली गेली. चालकासह तीन ते सत्तावीस प्रवाशांची वाहतूक चक्रपंख करू शकतात. प्रवासी, लष्करी, आकाशातून पुष्पवृष्टी, फवारणी, सर्वेक्षण व मदतकार्यांकरताची जलदगती वाहतूक करण्याकरता चक्रपंख उपयोगांत आणले जातात. अशा सुरस माहितीने सुरू होणारे हे कथानक, मग चक्रपंखांच्या देखभालीकरता कराव्या लागणार्‍या धावपळीत आपल्याला सहभागी करून घेते.

चक्रपंखांना मुख्यतः तीन प्रकारचे, गतीनियंत्रक असतात. चक्रगती (cyclic), उचलगती (collective) आणि पुच्छचक्र प्रेरक (tail rotor paddles) नियंत्रित करता येतात. चक्रगती नियंत्रकाने पात्यांचे जमिनीशी असलेले कोन बदलले जातात. फिरण्याच्या वेगाचे नियंत्रण करून उचलगती साधली जाते आणि पुच्छचक्र प्रेरक हालवून प्रतिरोध नियंत्रित केला जात असतो. जेव्हा मुख्य चक्रक फिरू लागतो तेव्हा चक्रपंखाचा सांगाडा त्याचे विरुद्ध दिशेने फिरू पाहतो. ह्यालाच प्रतिरोध म्हणतात. मात्र अवांछित असतो. त्याला प्रतिबंध करण्यासाठी उपाय योजले जातात. पुच्छचक्र प्रेरक (Tail rotor paddles) शेपटीवरील चक्राच्या पात्यांचा कोन बदलतो आणि ह्या प्रतिसदास रोखतो. सह-अक्ष जुळ्या पात्यांद्वारेही हे साधले जाऊ शकते. अशा प्रकारची तांत्रिक माहिती देऊन, पुस्तक मग प्रत्यक्ष आकाशभ्रमणास निघते.

चक्रपंखातून हवाई प्रवास करणारे लोक, मान्यवर असतात. त्यांच्या दिमतीला वावरणारे इतर सर्वच लोक त्यांच्या सोयीने आणि सोयीकरताच भवताली फिरत असतात. तशांतीलच एक सुरेश गोखले हे आहेत. त्यामुळे त्यांना माधवराव शिंदिया, राजमाता विजयाराजे शिंदिया, अटल बिहारी बाजपेयी, इंदिरा गांधी इत्यादी मान्यवरांच्या निकट संपर्कात येण्याचे भाग्य लाभले. त्यावेळच्या कथा, कहाण्या आणि किस्स्यांनी पुस्तक मनोरंजक झालेले आहे. अशा हवाई प्रवासाच्या प्रत्यक्ष नोंदी करणे, चक्रपंखांची तपासणी करून उड्डाणास सुसज्ज असल्याचे प्रमाणित करणे, बिघडल्यास दुरूस्त करणे इत्यादी कामांच्या सुरस कथाही ह्यात वर्णिलेल्या आहेत.

लांबवर न्यायचे असेल तर (उदाहरणार्थ पाटणा ते मद्रास)चक्रपंख आकाशातून उडवत नेत नाहीत. ते सुटे करून ट्रकमधून घेऊन जातात आणि त्या ठिकाणी मग पुन्हा त्यांची जोडणी केली जाते. सुटे करण्यास चार सहा तास लागतात आणि जोडणीसही सुमारे तितकाच वेळ लागतो. खूप काळजीपूर्वक काम करावे लागते. जोडणी झाल्यावर चाचणी उड्डाण केले जाते आणि मग चक्रपंख वाहतूकीस सज्ज असल्याचे प्रमाणित करतात. अशा अतर्क्य गोष्टीही ह्या पुस्तकात ओघाओघातच वाचायला मिळतात.

“मी खूप भरभर चालतो. पण इंदिराजी माझ्यापेक्षा भरभर चालत होत्या.” अशा आठवणींनी हे किस्से रंगतदार झालेले आहेत. काँग्रेस नेत्यांच्या सांगण्यावरून सुरेशजींनी इंदिराजींना, मल्लापुरमला सभा घेण्यास कसे राजी केले त्याचीही हकीकत ह्यात आहे.

हेलिकॉप्टर्स, राजकीय नेते, बस्तर-जंगलाची हवाई पाहणी, स्वपुराण, चंदेरी दुनियाः फिल्म शूटिंग, साधू-संत महात्मे व महत्त्वाच्या व्यक्ती, हवाई फवारणी, सी-किंगच्या व्ही.आय.पी. किटस, जहाजावरील हिलर हेलिकॉप्टरचे मूल्यमापन आणि इतर काही, माझ्या एव्हिएशनच्या काही आठवणी, नेव्हिली लिग्नाईट कॉर्पोरेशन, होम फ्रंट आणि माझी अमेरिका वारी; अशी प्रकरणे असलेले हे पुस्तक अत्यंत वाचनीय आहे.

सौदागर सिनेमाच्या शुटिंगच्या वेळी लेखकाने, मनीषा कोईराला आणि विवेक मुश्रन ह्या सिनेमाच्या हिरो-हिरोईनलाच, आधी कधीही पाहिलेले नसल्याने ओळखले नव्हते. शिवाय सोबतच्या तरूणाने आपली ओळख रावण अशी करून दिल्याने आणखीनच गोंधळ झाला. ह्या आणि अशाच अनेक कहाण्या लेखकाने ह्या पुस्तकात सांगितलेल्या आहेत.

सत्यसाईबाबांवर छत्र धरण्यास आलेल्या सेवकाचे छत्रच चक्रपंखीच्या पंखांत गुंतून अनावस्था प्रसंग उभा राहिल्याची हकिकतही ह्यात समाविष्ट आहे. चक्रपंखी शेताच्या बंधार्‍याला धडकून एंड्रिनमिश्रित चिखलात सरपटू लागले. चालक बिशू एंड्रिनमिश्रीत पाण्याने भिजून गेला होता. मात्र तो बाहेर पडू शकल्याने बचावला. अशा अवस्थेत, हेलिकॉप्टर चिखलात जवळजवळ अर्धा तास भुतासारखे नाचत होते. त्यावेळी, लेखक आत शिरून ते बंद करण्याच्या विचारांत असतांना, हेलिकॉप्टर तर आपण गमावलेलेच आहे, आम्ही तुला गमावू इच्छित नाही, असे सांगून त्यांना त्यांच्या एरिक नावाच्या गुरूने कसे वाचवले होते; त्याची अद्भूत कहाणीही आपल्याला ह्या पुस्तकात वाचायला मिळते. एरव्ही जमिनीवर, डोंगरांवर विहार करणार्‍या चक्रपंखीस; कोळशाच्या खाणींत उड्डाण करण्याची पाळी कशी आली होती आणि त्यावेळचे सर्व अनुभवही पुस्तकात उत्तमरीत्या वर्णिलेले आहेत.

मला तर हे स्वानुभवांचे छोटेखानी पुस्तक बेहद्द आवडले आहे. तुम्हालाही नक्कीच आवडेल असा विश्वास वाटतो. तेव्हा अवश्य वाचा, “हेलिकॉप्टर आणि मी”.

अक्र, मूळ इंग्रजी शब्द, पर्यायी मराठी शब्द
१ Helico-pter चक्र-पंख
२ Composite Material संयुक्त पदार्थ
३ Co-axial rotor सह-अक्ष चक्रक
४ Twin rotors जुळे चक्रक
५ Rigid blades दृढ पाती
६ Semi-rigid blades अंशतः दृढ पाती
७ Fully articulated blades संपूर्णतः उमलती पाती
८ Pitch वक्रता
९ Flapping movement हेलकावी हालचाल
१० Dragging विस्तारक्षम
११ Cyclic चक्रगती
१२ Collective प्रवासगती
१३ Tail rotor paddles पुच्छचक्र प्रेरक
१४ Rotating wings aircraft चक्र पंख विमान
१५ Fixed wings aircraft दृढ पंख विमान

संदर्भः
’हेलिकॉप्टर आणि मी’, सुरेश शिवराम गोखले, ग्रंथाली मुद्रणसुविधा प्रकाशन, प्रथमावृत्ती, १४ फेब्रुवारी २०१५, रू.१६०/-.

20150417

गती

अन्न, वस्त्र, निवारा किंवा “आहार निद्रा भय मैथुनंच” इतक्याच काय त्या जीवनाच्या मूलभूत गरजा असतात, असा आपला समज असतो. तसा तो सततच करून दिला जात असतो. मात्र हे खरे नाही. जीवनाला आवश्यकता असते ती गतीची. ह्याची आपल्याला जाणीवही क्वचितच करून दिली जात असते. काळाची गती अपरंपार असते. काळासारखी गतीमान वस्तू तर जगात दुसरी कुठलीही नसेल. मनुष्य कालवश होतो. मग आपण सांत्वना करत असतो, की ईश्वर मृतात्म्यास सद्-गती देवो. म्हणजेच गतीला आपण हवीशी मानत असतो. मनुष्याच्या पूर्वसुकृतांनुरूप चांगली वा वाईट गती त्यास प्राप्त होतच असते. मात्र गतीविरहित जीवनाची कल्पनाच करता येत नाही.

सर्व चराचर सृष्टी सततच बदलत असते. चर म्हणजे हलत्या, सजीव वस्तू. अचर म्हणजे रूढार्थाने अचल, स्थिर निर्जीव वस्तू. मात्र सृष्टीच्या अनेकविध घडामोडींत, त्याही सतत आपली जागा बदलतांना दिसून येतात. सृष्टीचे जलचक्र, जलराशींची उठाठेव करत असते. समुद्रांवरून पर्वतांवर आणि उंचीवरून गुरूत्वाने खाली वाहत, पुन्हा समुद्रांपर्यंत; जलराशी अव्याहत प्रवास करत असतात. कधी संथ तर कधी जलद. मात्र गतीहीन झाल्यास पाणी सजीवांकरता धार्जिणे राहत नाही. पाणी तुंबले तर तळ्याला डबके म्हणतात. वार्‍याच्या लहरींवर सरकत, थिरकत राहते, ते सर. सरोवर. त्या प्रवाहाने वाहत जाते ती सरिता. नदी. नदी हे गतीचे प्रतीक आहे. नदीला जीवनदायिनी मानतात. माता समजतात. म्हणजे खरे तर गतीलाच माता मानत असतात. आदी शंकराचार्यांचे भवानि अष्टकम् तर ह्या संकल्पनेवरच आधारित आहे. त्यात ते म्हणतातः “गतिस्त्वं गतिस्त्वं त्वमेका भवानि”. म्हणजे हे भवानी, आमची सर्व स्वरूपाची गती तुझ्यामुळेच प्राप्त झालेली आहे. त्या गतीचा आधार तूच आहेस. किंबहुना तू स्वतःच गतीस्वरूप आहेस. गती आहेस.

उन्हाळा बहरात असतो. ग्रीष्मातले ऊन मी म्हणत असते. झाडाचे एक पानही हलत नसते. वारा पडलेला असतो. अशा वेळी साधेसे तापमानही सजीवाला कष्टदायक वाटू लागते. कुठलेही अवजड काम न करताही, घामाच्या धारा वाहू लागतात. हवा असलेला प्राणवायू आसपासच विहरत असतो. मात्र वार्‍याची झुळूकही न आल्याने, सजीवाशेजारची अपानमिश्रित, ऊष्ण हवा त्याला तशीच वेढून राहते. जीव नकोसा होऊन जातो अगदी. पंखे लावून आपण मग हवेला, हवी ती गती देतो. वातावरण त्यामुळे कृत्रिमरीत्या सुसह्य होऊ लागते. अशाचवेळी मग हलकेच कुठूनशी मंद वार्‍याची झुळूक येते. अगदी स्वाभाविकपणे. तो सुखद गारवा हवाहवासा वाटू लागतो. कारण त्यामुळे सभोवतालच्या हवेला गती प्राप्त होऊन, तिची जागा ताजी, थंड हवा घेत असते. असे आहे गतीचे माहात्म्य.

गतीने गुंफला वारा, हवा वाटे, समीर सारा ।
न हले पर्णही जेव्हा, नको वाटे, कहर सारा ॥

अरवली पर्वताचे सर्वोच्च शिखर माऊंट अबूला आहे. त्याचे नाव गुरूशिखर. गुरूशिखरावर वाहणार्‍या वार्‍याचे वर्णन गोरखनाथांनी खालीलप्रमाणे केले आहे.

पवनही भोग, पवनही योग । पवनही हरे छत्तीसो रोग ॥

म्हणजे वाराच भोग देतो, वाराच योग होतो, सर्व रोगांचे निवारणही वाराच करत असतो. मात्र वारा म्हणजे काय तर गती प्राप्त झालेली हवा. किंबहुना गतीच.

“ऋषीमुनींना सुटेना असा भुकेचा उखाणा” असे एक गाणेच पूर्वी ऐकल्याचे मला आठवते. मनुष्याला भूक लागते. मग तिच्या शमनार्थ तो जी काही कर्मे करतो, त्यांतच तो गुंतत जातो. उपजीविकाच मनुष्याला गती देत असते. ती असते अपरिहार्य गती. स्वाभाविक गती. पण मनुष्य मनुष्य असतो. तो अंतर्प्रेरणेनेही भारलेला असतो. त्या प्रेरणांमुळे तो जी गती प्राप्त करत असतो, ती स्वाभाविक उपजीविकेच्या प्रेरणेहूनही असामान्य असू शकते. गतीमान असू शकते. लोकनेत्यांना वास्तविक उपजीविकेपाठी गतीमान होण्याची आवश्यकताच नसते. मात्र आपल्या सगळ्यांपेक्षा तेच सर्वात अधिक सक्रिय असलेले दिसून येतात. दिवसाचे सोळा सोळा तास केवळ अंतर्प्रेरणेमुळे कार्यरत असतात. स्वयंप्रेरणेच्या अपार गतीने, मानवी संस्कृती झपाट्याने प्रगतीपथावर अग्रेसर होत असते.

जे उपजीविकेचीही पर्वा करत नाहीत, ते प्राणी आळशी होत जातात. सृष्टीचक्रात ते टिकाव धरू शकत नाहीत. मनुष्यांत मात्र अशा आळशांना इतर अतिसक्रिय निकटवर्ती, लाडाने, प्रेमाने भरवत राहतात असे दिसून येते. तरीही, मानवी संस्कृतींतूनही आळसास निंद्यच मानले गेले आहे. पंचतंत्रातील खालील श्लोक ह्याचीच ग्वाही देत असतो.

षड् दोषा: पुरूषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध: आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ पंचतंत्र

म्हणजे

संपदा इच्छित्या व्यक्तिने सोडावे षट्‍ दोष हे ।
निद्रा, तंद्रा, तशी भीती, राग, आळस, मंदता ॥ पंचतंत्र

पंचतंत्रात झोप, तंद्री लागणे, भीती, आळस आणि वर्तनमंदता हे सहा दोष मानले गेलेले आहेत. मनुष्याने त्यांपासून दूरच राहावे अशी शिकवणही पंचतंत्रातून प्राप्त होत असते. जगात वागावे कसे? ह्या प्रश्नाचे उत्तर अनेक लोक आपापल्या दृष्टीनुरूप निरनिराळे देतीलही, मात्र जगात गती-प्रगत होत असावे, तल्लख वागणुकीतून अभिव्यक्त व्हावे. अशी त्यांचीही अपेक्षा असतेच.

मानवी शरीरात तर अन्नापासून ऊर्जा आणि ऊर्जेपासून उपजीविकेकरताची हालचाल साधली जात असते. ह्याकरता प्रथमतः रासायनिक, मग यांत्रिक आणि अंतिमतः वैचारिक उलाढाली आकारास येत असतात. त्यांना जैवविज्ञानात चयापचय म्हणतात. चयापचय म्हणजे निरंतर होत असणारी हालचाल. गतीमानता. त्यासाठी प्राण-अपान वायू रक्तातून सारखे फिरवले जात असतात. त्याकरता, मिनिटाला ७२  ठोके दराने, जन्मापासून तर मरणापर्यंत ६०, ७०, ... १०० वर्षे हृदय, सतत स्पंदत असते. न कुरकुरता. तुम्ही कदाचित असेही म्हणाल की, त्यात काय एवढे? आम्ही हवे तेव्हा ते थांबवून दाखवू. मात्र तसे करणे सजीवास शास्त्रीयदृष्ट्या शक्यच नसते. अगदी श्वासोच्छवासाची गतीही आपण फारशी नियंत्रित करू शकत नाही. थांबवूही शकत नाही . काहीशी नियंत्रणात आणू शकतो. तशी आणतो, तेव्हा त्यास प्राणायाम करणे म्हणतात.

दररोज किमान १०,००० पावले चालत राहिल्यास म्हातारपणी संधीवाताचा त्रास होत नाही असा सल्ला डॉक्टर देतात. म्हणूनच पदभ्रमण करणारे आरोग्यपूर्ण जीवन जगतांना दिसतात. पदभ्रमणकर्त्यांचे एक बोधवाक्य आहे “चरन्‌ वै मधु विन्दन्ति”. म्हणजे सतत फिरत राहूनच मधुमाशा मध गोळा करू शकत असतात. तसे सदैव फिरते राहा. मधुरता मिळवू शकाल. आरोग्य मिळवू शकाल.

गतीची आराधना ही भारतीयांची संस्कृती आहे. ज्योतिर्मय जीवन ही आपली धारणा आहे. ती साजरी करण्याकरता, नदीत दीपदान केले जाते. गंगा नदीवर हरिद्वारमधील हर-की-पौडी येथे, गेल्या हजारो वर्षांपासून दररोज, संध्यासमयी, पानांच्या द्रोणात वाती पेटवून, ते दिवे गंगेत सोडून दिले जातात. त्या ज्योतीस प्राप्त होते तशीच गती, आमच्या जीवनांनाही प्राप्त होवो अशी प्रार्थनाही दररोज लाखो लोक करत असतात. विख्यात समाजसेवक आणि कवीवर्य बाबा आमटे, “गतीचे गीत” ह्या आपल्या अजरामर कवितेत असे म्हणतात की:

शृंखला पायी असू दे, मी गतीचे गीत गाई ।
दुःख उधळायास आता आसवांना वेळ नाही ॥

गतीचा शोध घेत, त्यांनी जसे कुष्ठरुग्णांचे जीवन आरोग्यपूर्ण आणि समृद्ध घडवले होते, तसेच आरोग्यपूर्ण, समृद्ध जीवन आपणही घडवू या. चला, आपणही गतीचे गीत गाऊ या.

20150416

चिनाब नदीवरला लोहमार्ग पूल



वरील प्रकाशचित्रात, भारतीय लोहमार्ग प्रशासनाद्वारे अंगिकृत, २०१६ साली पूर्ण होत असलेल्या प्रकल्पामधील, प्रस्तावित चिनाब पुलाचे, कलाकाराच्या कल्पनेतील आरेखन दर्शवलेले आहे. पुलावरील रस्त्याच्या, पाण्यापासूनच्या उंचीसंदर्भात, हा पूल जगातील सर्वात उंच [१] लोहमार्ग पूल ठरणार आहे.

भारतात हे एक जागतिक नवलविशेष आकारास येत आहे. काश्मीरमध्ये घातल्या जात असलेल्या नवीन लोहमार्गावर, चिनाब नदीवरला लोहमार्ग-पूल तयार होत आहे. हा पूल असणार आहे जगातला सर्वात उंच पूल. हल्लीचा जगातील लोहमार्गांवरील सर्वात उंच  पूल फ्रान्समधील टेम नदीवर आहे. त्याची उंची ३४३ मीटर आहे. ह्याची उंची ३५९ मीटर इतकी असणार आहे. तुलनेकरता इथे हे सांगायला हवे की जगद्‌-विख्यात आयफेल टॉवरची उंची ३२४ मीटर आहे तर, नवी दिल्लीमधील कुतुबमिनारची उंची ७२ मीटर आहे.

जम्मू-आणि-काश्मीर राज्यातील, रिअसी जिल्ह्यातील, कुरी गावातून बक्कल गावाकडे सुरू होणारा त्या पर्वतीय मार्गावरचा चढाचा प्रवास हा अत्यंत त्रासदायक, पाठीचा कणाच मोडणारा असतो. मात्र, आजूबाजूच्या नैसर्गिक रौद्र सौंदर्यामुळे तो काहीसा सुसह्य होतो. चिनाब नदीही बाजूला वरून खाली वाट उतरत असतेच. रस्ता वर चढत जातो तसतसे, दोन्ही किनार्यां वरील उंचच उंच कड्यांतून खोलवर वाहणार्‍या शक्तीशाली चिनाब नदीच्या, छोट्याशा दिसणार्‍या पात्राचे, विहंगम दृश्य दिसू लागते. नदीचे दोन्हीही तीर परस्परांना जोडणारे कुठलेही बांधकाम आज इथे अस्तित्वात नाही.

जम्मू आणि काश्मीरच्या पर्वतीय भागांत प्रवास करणे स्थानिकांकरता अत्यंत कठीण असते. भारत सरकारने, इथे चांगली दळणवळणाची साधनसुविधा पुरवण्याची निकडीची गरज जाणून घेऊन, जम्मू आणि काश्मीर राज्याला उर्वरित भारताशी जोडणारा राष्ट्रीय लोहमार्ग निर्माण करण्याचा प्रकल्प ऑगस्ट २००३ साली हाती घेतला. हा प्रकल्प मार्च २०१६ मध्ये पूर्ण होण्याची अपेक्षा आहे. हा लोहमार्ग जम्मू-उधमपूर-कटरा-काझीगुंड-बारामुल्ला ह्या एकूण ३४५ किलोमीटर मार्गावर घडवला जाणार आहे. जम्मू ते उधमपूर भागाचे बांधकाम पूर्ण होऊन एप्रिल २००५ मध्ये तो खुलाही करण्यात आला. उधमपूर ते बारामुल्ला ह्या मार्गावर काम आता सुरू आहे. त्यातीलही कटरा ते धरम हा ७० किलोमीटरचा मार्ग अतिशय अवघड आहे. म्हणून त्याचे बांधकाम कोकण लोहमार्ग महामंडळाला सुपूर्त करण्यात आलेले आहे. अवघड चढ-उतारांच्या डोंगरी भागातूनच जात असल्यामुळे, प्रकल्पांतर्गत अनेक पूल आणि बोगदे बांधावे लागणार आहेत.

चिनाब नदीवरला पूलही ह्यांपैकीच एक आहे. उधमपूर पासून काश्मीरला जात असतांना, खोल दरीतल्या चिनाब नदीला पार करून जाण्याकरता, तो उभारला जाणार आहे. १,३१५ मीटर लांब असणारा हा पूल एक अभियांत्रिकी आश्चर्यच ठरणार आहे. अनेक बाबतीत तो अद्वितीय वैशिष्ट्यांनी परिपूर्ण असणार आहे. पुलावरून जात असतांना गाड्या ताशी १०० किलोमीटर वेगाने जाऊ शकणार आहेत. पुलाच्या भूकंप-प्रवणता-सोशिकतेकरता कमानीचे अभिकल्पन पक्षकर असते. म्हणून अशा संरचनेची निवड करण्यात आली आहे [२]. अशा अभिकल्पनात, कमानीच्या पायांवर पडणारा पुलाचा भार नदीच्या तीरावरील उतारांना स्थिरता प्रदान करत असतो. इतर संरचनांपेक्षा पोलादी संरचना बांधणे, सांभाळणे आणि प्रसंगी तिचे पुनर्वसन करणेही तुलनेत सोपे ठरत असते. म्हणूनही पोलादी संरचनेची निवड करण्यात आलेली आहे.

ह्या भागात खूप जोरदार वारे वाहत असतात. हवेच्या वेगापुढे पूल टिकून राहील का? अशाप्रकारच्या शंकाही उपस्थित झाल्या होत्या. ताशी २६० किलोमीटर वेगाने वाहणारे वारेही सोसू शकेल, असे त्याचे अभिकल्पन आता करण्यात आलेले आहे. पुलाच्या जागेवर हवेचा वेग मोजणारे उपकरण बसविण्यात येणार असून, त्यावर अवलंबून, पुलावरील गाड्यांची ये-जा स्वयंचलितरीत्या नियंत्रित केली जाणार आहे. हवेचा वेग मर्यादेबाहेर असल्यास, पुलावरून गाड्यांची ये-जा आपोआप थांबविली जाईल. त्याकरता, संकेत-व्यवस्थापन सुसज्ज केले जाणार आहे.

चिनाब नदी अतिशय वेगवान आहे. तिला येणारे पूरही, खूप उंचीपर्यंत चढतात. पूल त्याही उंचीच्या सुरक्षितरीत्या वरच असायला हवा! अशा काही अपेक्षाही अध्याहृतच होत्या. त्यांचा शास्त्रीय अभ्यास करण्यासाठी २००८ साली हे काम थांबविण्यात आलेले होते. अभ्यासानंतर पुनरीक्षण करून २००९ साली प्रकल्पास पुन्हा मंजुरी देण्यात आली. पुलाचे अभिकल्पन मात्र २०१२ सालीच मंजूर होऊ शकले. पूल मार्च २०१६ मध्ये पूर्ण होईल. त्याचे अनुमानित आयुष्य त्यानंतर १२० वर्षांचे असेल.



सध्या सामानाची ने-आण करण्यासाठी आणि नंतर नदीवर पुलाचे घटक बसविण्याकरता, किनार्‍यावर लक्षवेधी उंचीचे चार मनोरे (टॉवर्स) उभारण्यात आलेले आहेत. पहिल्या प्रकाशचित्रात दोन्ही तीरांवरील मनोरे आणि त्यांच्या रचनात्मक जागा दिसत आहेत. तर, पहिल्या प्रकाशचित्रातील लहान लहान दिसणार्‍या काँक्रीटच्या स्तंभांचे प्रत्यक्षातील आकार नीट लक्षात यावेत म्हणून, दुसर्‍या प्रकाशचित्रात तुलनेकरता कामगारांच्या झोपड्या दाखवलेल्या आहेत. चित्रातील झोपडीनुमा बांधकामे, पुलानजीकच्या रस्त्याखालील स्तंभांच्या अजस्त्रतेची पुरेशी कल्पना करून देत आहेत.

पुलासंदर्भातील रोचक आकडेवारी [३]
पाण्यापासूनची रस्त्याची उंची (डेक हाईट)= ३५९ मीटर
पोलादी बांधकामाची कमाल उंची = १३३.७ मीटर
मुख्य पल्ल्याच्या कमानीची एकूण लांबी = ४८५ मीटर
पुलाचे एकूण पल्ले (स्पॅन्स)= १७
एकूण पोलादी बांधकामाचे वजन = २५,००० टन
पुलाची एकूण लांबी = १,३१५ मीटर
वार्या चा अनुज्ञप्त कमाल वेग = १०० किलोमीटर/तास
पुलाच्या बांधकामाचा अंदाजे खर्च = ५१२ कोटी रुपये
प्रकल्पाचा एकूण खर्च = २०,००० कोटी रुपये

देशाला स्वातंत्र्य मिळाले आणि मग देश-उभारणीच्या नवीन कामांना गती मिळाली. भाक्रा-नांगल, हिराकुंड इत्यादी धरणे बांधली गेली. जमशेदपूर, भिलाई ह्यांसारखे पोलादाचे अवाढव्य कारखाने उभे राहिले. स्वतंत्र भारताच्या उभारणीचा नवा काळ समोर आला. त्यावेळी १९५७ साली प्रदर्शित झालेल्या ’नया दौर’ चित्रपटातील एका गीतात सुप्रसिद्ध गीतकार साहिर लुधियानवी म्हणतात:

फौलादी हैं सीने अपने, फौलादी हैं बाहें ।  हम चाहे तो पैदा कर दे, चट्टानों में राहे ॥

हिमालयी, पीर-पांजाल पर्वतराशींतील चिनाब नदीपात्रासारख्या खोल दर्यांवर पूल बांधत आणि उंचच उंच पर्वतांतून लांबच लांब (त्यातील एक तर सुमारे ११ किलोमीटर लांब आहे.) बोगदे खणत तयार होणारा हा लोहमार्ग; हा आमच्यातील अशाच आंतरिक शक्तीचा प्रकट आविष्कार आहे. भारतीय जनजीवनात तो विकासाचा खरोखरीच एक ’नया दौर’ आणणार आहे. काश्मीर खोर्‍यातील विकासाची नवीन कवाडे उघडणार आहे. कटर्‍यापासून वैष्णोदेवीस यात्रा करणार्‍यांचे (२०११ साली सुमारे १० लाख लोकांनी वैष्णोदेवीची यात्रा केली होती) अपार कष्ट तो वाचविणार आहे. काश्मीरला अवनीतलावरील स्वर्ग मानतात. थेट ह्या स्वर्गाप्रत नेणारा लोहमार्ग स्थापन झाल्यावर स्वर्गाची यात्रा सुलभ होणार आहे. त्यामुळे काश्मीरातील पर्यटन व्यवसायास बहारीचे दिवस येणार आहेत.

आपण नेहमीच म्हणत असतो की, भारत सरकारने भारतीय जनतेस काय दिले? कोणता असा खास विकास केला? मात्र, सरकार कोणत्याही पक्षाचे असो. लोकशाही व्यवस्थेत निर्माण केली गेलेली नोकरशाही, यथाशक्य प्रयत्न करतच असते. सतत विकासाचे मार्ग हुडकतच असते. शिवाय, सगळ्यांनी मिळून जे प्रकल्प घडवलेले असतात, त्यांची फळे एक ना एक दिवस दृष्टीस पडतातच पडतात. असाच आपल्याला आता दिसू लागला आहे जगातील सर्वात उंच पूल. चिनाबवरला लोहमार्गपूल. भारतीय अभियांत्रिकी इतिहासातील एक देदिप्यमान कर्तब! ह्यामुळे आपल्या देशाची मान जगभरात गौरवाने उन्नत होईल. एवढेच नव्हे तर आपल्याकरता आर्थिक विकासाचे नवे पर्वच उघडेल. काश्मीर खोर्‍यातील लोक उर्वरित देशातील लोकांशी घट्ट दळणवळणाच्या सोयीने जोडले जातील. शिवाय, देशाच्या संरक्षणातील एक मोठी उणीव  कायमची दूर होईल.

संदर्भः
१. नवभारत टाईम्समधला १७-०६-२०१२ रोजीचा एक लेख http://navbharattimes.indiatimes.com/india/national-india/-/articleshow/14201564.cms
२. ऍफकॉन इन्फ्रास्ट्रक्चर्स लिमिटेड ह्या कंपनीचे जून-जुलै २०१३ चे मुखपत्र http://www.afcons.com/downloads/news/2013/Efficient%20Infrastructure%20_%20worlds%20tallest%20bridge.pdf
३. लोहमार्ग-तंत्रज्ञानावरचे अधिकृत संकेतस्थळ http://www.railway-technology.com/projects/chenab-bridge-jammu-kashmir/