20160430

वियद्गंगा वृत्त

वियद्गंगा वृत्त
.
वियत्‌+गंगा म्हणजे लोप पावत असलेली गंगा. ह्या नावाचे एक वृत्त आहे. ते लोकप्रिय आहे. ही माहिती मला कालपर्यंत नव्हती. मग जे कळले ते असे आहे.
.
उपक्रम डॉट ऑर्ग ह्या संकेतस्थळावरील एका लेखात [१], चित्तरंजन सुरेश भट ह्यांनी, भवानीशंकर पंडित यांची 'धबधबा' नावाची ही कविता ही ’वियद्गंगा’ वृत्तात लिहिलेली असल्याचे निस्संदिग्धपणे सांगितले होते. त्या सूत्राच्या अखेरीस दिगम्भा ह्यांनी प्रदीप कुलकर्णींच्या मनोगत डॉट कॉम वरील एका लेखात ’वियद्गंगा’ वृत्ताची माहिती दिलेली असल्याचे सांगितले [२]. त्याच सूत्रात अशोक पाटील ह्यांनी 'धबधबा' ही कविता "आठवणीतल्या कविता" या पुस्तकाच्या क्रमांक ४ च्या संचात [३] दिलेली असल्याचे सांगून तिथे प्रस्तुतही केली. ती मूळ कविता अशी आहेः
.
धबधबा [गज्जल]
.
किती उंचावरूने तूं । उडी ही टाकिसी खालीं ॥
जणों व्योमांतुनी येसी । प्रपाता! जासि पातालीं ॥ १ ॥
.
कड्यांना लंघुनी मागें । चिपांना लोटिसी रागे ॥
शिरीं कोलांटुनी वेगे । शिळेचा फोडिसी मौली! ॥ २ ॥
.
नगाचा ऊर फोडोनी । पुढे येसी उफाळोनी ॥
उडे पाणी फवारोनी । दरीच्या सर्द भोंताली ॥ ३ ॥
.
तुषारांचे हिरेमोत्यें । जणों तू फेंकिसी हाते ॥
खुशीचे दान कोणाते । मिळे ऐसे कधी काळी? ॥ ४ ॥
.
कुणी तांदूळ् वा कांडे । रुप्याचे भंगती हांडे ॥
मण्यांचा की भुगा सांडे । कुणाच्या लूट ही भाली? ॥ ५ ॥
.
घळीमाझारिं घोटाले । वरी येऊनिं फेंसाळे ॥
कुठे खाचांत् रेंगाळे । करी पाणी अशी केली ॥ ६ ॥
.
उभी ताठ्यांत् जी झाडे । तयांची मोडिसी हाडें ॥
कुशीं गेसी लव्हाळ्यांना । तयांचा तूं जणो वाली! ॥ ७ ॥
.
विजेचा जन्मदाता तूं । प्रकाशाचा निशीं हेतू ॥
तुला हा मानवी जंतू । म्हणोनी फार सांभाळी! ॥ ८ ॥
.
नोंदः
संपादक मंडळाने या कवितेवर केलेल्या टिपणीत वृत्तांसंदर्भात मात्र कसलाही उल्लेख नाही. फक्त उदय-वाचन-२ मध्ये ही कविता 'हिरेमोती' शीर्षकाने आली होती असे म्हटले आहे.
.
प्रदीप कुलकर्णीं वृत्ताचे लक्षणगीत पुढीलप्रमाणे देतातः
.
तुला घे चांदणे...अंधार राहू दे मला माझा ।
तुला घे फूल...हा अंगार राहू दे मला माझा ॥
.
U - - - U - - -, U - - - U - - -
यमाचा राधिका गा गा, यमाचा राधिका गा गा
.
ह्याच वृत्तात बांधलेले ’जगी हा खास वेड्यांचा पसारा माजला सारा’ हे नाट्यपद नमुनेदार आहे.
.
जगी हा खास वेड्यांचा [४]
.
जगी हा खास वेड्यांचा पसारा माजला सारा ।
गमे या भ्रांत संसारी ध्रुवाचा 'वेड' हा तारा ॥ धृ ॥
.
कुणाला वेड कनकाचे, कुणाला कामिनीकांचे ।
भ्रमाने राजसत्तेच्या, कुणाचे चित्त ते नाचे ॥ १ ॥
.
कुणाला देव बहकावी, कुणाला देश चळ लावी ।
कुणाची नजर धर्माच्या, निशेने धुंदली भारी ॥ २ ॥
.
अशा या विविध रंगाच्या, पिशांच्या लहरबहरींनी ।
दुरंगी दीन दुनियेची, जवानी रंगली सारी ॥ ३ ॥
.
गीतः वीर वामनराव जोशी, संगीतः वझेबुवा, स्वरः मा. दीनानाथ [५]
नाटकः रणदुंदुभी, चालः नियामत सखे आई है
’तुझ्या पंखावरूनी या मला तू दूर नेशील का’ [६] हे चित्रपटगीतही ह्याच वृत्तात आहे. म्हणजे त्याचे धृवपद. अंतरा मात्र निराळ्याच आकृतीबंधात आहेत. हे गीत असे आहेः
तुझ्या पंखावरूनि या मला तू दूर नेशिल का? ।
तुझ्या गे भावसुमनांचा मला तू गंध देशिल का? ॥ धृ ॥
.
गंध नवा, धुंद करी, हवेत हा गारवा ।
साथ तुझी, त्यात अशी, मला मिळे राजिवा ।
प्रीतीच्या, स्वप्नीध सदा, अशीच येशील का? ॥ १ ॥
.
आज नवे, गीत हवे, सांगे मनोभावना ।
आज दिसे, विश्व कसे, नवे नवे लोचना! ।
नित्य असा, सांग सदा, माझाच होशिल का? ॥ २ ॥
.
गीतः गंगाधर महाम्बरे, संगीतः एन. दत्ता, गायिकाः उषा मंगेशकर, रविंद्र साठे [७]
चित्रपटः प्रीत तुझी माझी, सालः १९७५, भूमिकाः रमेश देव, सीमा देव
.
सगळ्यांना परिचित असलेली साने गुरूजींची कविता, ’खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे’ ही सुद्धा वियद्गंगा वृत्तातच आहे [८].
.
खरा तो एकची धर्म जगाला प्रेम अर्पावे
.
जगी जे हीन अतिपतित, जगी जे दीन पददलित ।
तया जाऊन उठवावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ धृ ॥
.
जयांना ना कोणी जगती सदा ते अंतरी रडती ।
तया जाऊन सुखवावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ १ ॥
.
समस्तां धीर तो द्यावा, सुखाचा शब्द बोलावा ।
अनाथा साह्य ते द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ २ ॥
.
सदा जे आर्त अतिविकल, जयांना गांजती सकल ।
तया जाऊन हसवावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ ३ ॥
.
कुणा ना व्यर्थ शिणवावे, कुणा ना व्यर्थ हिणवावे ।
समस्तां बंधु मानावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ ४ ॥
.
प्रभूची लेकरे सारी तयाला सर्वही प्यारी ।
कुणा ना तुच्छ लेखावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ ५ ॥
.
असे जे आपणापाशी असे, जे वित्त वा विद्या ।
सदा ते देतची जावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ ६ ॥
.
भरावा मोद विश्वात असावे सौख्य जगतात ।
सदा हे ध्येय पूजावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ ७ ॥
.
असे हे सार धर्माचे असे हे सार सत्याचे ।
परार्थी प्राणही द्यावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ ८ ॥
.
जयाला धर्म तो प्यारा, जयाला देव तो प्यारा ।
त्याने प्रेममय व्हावे, जगाला प्रेम अर्पावे ॥ ९ ॥
.
कवी यशवंत ह्यांची एक सुंदर कविताही ह्याच वृत्तात आहे.
.
तुझ्या हाती सुवर्णाचे, मिळावे मोल मातीला ।
हिर्यांहचे तेज ही जैसे, मिळावे गारगोटीला ॥
दिसावी पावलांखाली, खड्यांना तारकाकांती ।
ग्रहांचे साह्य शूराला, यशश्री पायची दासी ॥ धृ ॥
.
घणांचे गाव घालावे, गळावा घाम अंगीचा ।
यशोदेवी तयांसाठी, करी घे हार पुष्पांचा ॥
दिसाया वाट अंधारी, विजेचे तेज नेत्रांसी ।
ग्रहांचे साह्य शूराला, यशश्री पायची दासी ॥ १ ॥
.
स्वसामर्थ्ये, स्वचारित्र्ये, तुवा हे दाविता राया ।
तरी ये निंदकांच्याही मुखी वाणी अहो या या ॥
मनीषा ही जरी ठेवी, मनी या खूणगाठीशी ।
ग्रहांचे साह्य शूराला, यशश्री पायची दासी ॥ २ ॥
.
ग्रहांनी कुंडलीच्या त्या फिरावे कोष्टकांमाजी ।
परी यत्नांसी जो राजी, ठरे तो सर्वदा गाजी ॥
विषारी तीक्ष्ण काट्याची तुझ्या स्पर्शे फुले व्हावी ।
ग्रहांचे साह्य शूराला, यशश्री पायची दासी ॥ ३ ॥
.
आता एकाच वृत्तात आहेत म्हटल्यावर, ह्या सर्व कविता / गीतांच्या चाली परस्परांना लागू पडणार आणि त्या सर्व रचना निरनिराळ्या चालींत गाऊन पाहता येणार हे स्पष्टच आहे. तो सर्वच प्रकार नक्कीच मनोरंजक ठरेल ह्यात संशय नाही!
.
संदर्भः
.
१.
हे वृत्त काय आहे? - अरविंद कोल्हटकर, http://mr.upakram.org/node/3480
२.
वृत्तांबाबत थोडेसे - प्रदीप कुलकर्णी, http://www.manogat.com/node/13552
३.
धबधबा, भवानीशंकर पंडित, ’आठवणीतल्या कविता’ संच क्रमांक-४, सहावी आवृत्ती, २ ऑक्टोंबर २००४, किंमतः ऐंशी रुपये.
४.
जगी हा खास वेड्यांचा गाण्याचे शब्द
http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Jagi_Ha_Khas_Vedyancha
५.
जगी हा खास वेड्यांचा गाण्याची अधोभारणक्षम श्राव्य आवृत्ती
http://mr-jatt.com/download-…/jagi-ha-khaas-asha-bhosle.html
६.
तुझ्या पंखावरूनी, या गाण्याचे शब्द
http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Tujhya_Pankhavaruni_Ya
७.
तुझ्या पंखावरूनी, या गाण्याची अधोभारणक्षम श्राव्य आवृत्ती
http://mr-jatt.com/…/tujhya-pankha-varuni-usha-mangeshkar.h…
८.
’खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे’ ही सुद्धा वियद्गंगा वृत्तातच आहे.
http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Khara_To_Ekachi_Dharma
.
टीपः
.
डॉ. अविनाश मोहोगावकर आणि श्री. सतीश पाटणकर ह्यांच्या स्मृतीतून, कवी यशवंत ह्यांच्या “ग्रहांचे साह्य शूराला, यशश्री पायची दासी” ह्या कवितेप्रती उत्सुकता निर्माण झाली. तिचे शीर्षकही नक्की आठवत नाही आहे. मीही, ही कविता “आठवणीतल्या कवितां”चे जे चार संग्रह माझ्याजवळ आहेत, त्यात निश्चितच सापडेल अशा विश्वासात होतो. मात्र त्यात ती आढळली नाही. अखेरीस स्मरणांतूनच जे निघाले आहे, ते जरा सुसूत्रपणे मांडले आहे. ओळींच्या क्रमसंगतीची चूक तर होऊ शकतेच, शिवाय अनेक ओळी वा कडवी सुटूनही गेलेली असू शकतात. ह्यातील बव्हंशी भाग सतीश ह्यांच्याच आठवणीतला आहे. श्री. आशुतोष कापुसकरांनी कळीच्या ओळींची भर घातली. आणखी प्रयास केले तर ती कविता मिळवताही येईल. मिळेल तेव्हा मिळेल. सध्यापुरती मात्र, त्या कवितेच्या निमित्ताने ’वियद्गंगा’ नावाच्या वृत्ताची लोप पावणारी कहाणी लक्षात आली हे काय कमी आहे!

20160121

कवी माधव ज्यूलियन यांचा आज जन्मदिन

कवी माधव ज्यूलियन अर्थात डॉ.माधव त्र्यंबक पटवर्धन यांचा आज जन्मदिन
(जन्म : २१ जानेवारी १८९४)

देवप्रिया हे मराठी भाषेत फार मोठ्या प्रमाणात वापरले गेलेले वृत्त आहे. हे नावही श्री. माधव ज्युलियन यांनी दिलेले आहे. या अक्षरगणवृत्ताचे मात्रांच्या हिशोबात ७-७-७-५ असे उपभाग आहेत.

लक्षणगीतः
राधिका ताराप गा गा, राधिका ताराप गा
गा ल गा गा, गा ल गा गा, गा ल गा गा, गा ल गा

देवप्रियाचे उदाहरण: काही लोकप्रिय गीते
१.      
शुक्रतारा मंदवारा चांदणे पाण्यातुनी http://www.aathavanitli-gani.com/Song/Shukratara_Mand_Vara
२.    
त्या फुलांच्या गंधकोशी  http://manik-moti.blogspot.in/2010/04/blog-post_19.html
३.    
चांदणे शिंपीत जाशी चालता तू चंचले  https://www.youtube.com/watch?v=eFbJAXnhxVM

मात्र, ’देवप्रिया’ वृत्ताचे सर्वात देदिप्यमान उदाहरण म्हणजे त्यांची ’भ्रांत तुम्हां कां पडे?’ ही कविता. राष्ट्रभक्तांना आजही तेवढेच सशक्त मार्गदर्शन करणारी ही कविता एका उत्तम चालीत गाताही येते. “आपकी नजरों ने समझा, प्यार के काविल मुझे” ह्या चालीत गाऊन पाहा. कवितेतला शब्द आणि शब्द जागा होईल. त्याकरताच ही संपूर्ण कविता इथे उद्धृत करत आहे.


भ्रांत तुम्हां कां पडे?

हिंदपुत्रांनो,स्वतांला लेखिता कां बापडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे?
वाघिणीचें दूध प्यालां, वाघबच्चे फाकडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? धृ

हिंदभू वीरप्रसू जी वैभवाला पावली, कां आता खालावली?
धन्यता द्याया कुशीला अंग झाडा, व्हा खडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

पूर्वजांची थोरवी लाभे पुन्हा बोलून कां? झिंगुनी डोलूं नका;
लक्ष द्या चोहींकडे, द्या कालवैशिष्टयाकडे ! भ्रांत तुम्हां कां पडे?

जीर्ण त्या कैवल्यकुंडी घाण देखा माजली, डुंबता कां त्या जली?
ओज पूर्वीचे न तेथे, तीर्थ ते आता सडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

ज्ञानगंगा वाहते पूर्वेकडे, घाला उड्या, अंतरी मारा बुड्या;
संपली पूर्वाग्रहांची रात्र, झाले तांबडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

मोकळी ही खा हवा, चैतन्य अंगी खेळवा, आत्मशुद्धी मेळवा,
मुंडिती जे फक्त डोके तेच गोटे कोरडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे?

श्रेष्ठता जन्मेच का ये? जातिदर्पाला त्यजा, हिंदुतेला भजा,
नेमका का भेद भासे? साम्य सारे का दडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे?

ब्राम्हणत्वाची बढाई लाज ही वेदास हो! षड्रिपूंचे दास हो !
लोकसेवा, सत्यशुद्धी ही कराया व्हा सडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

कर्मयोगी एक व्हा रे, नायकी वा पायकी, दावुनी घ्या लायकी;
खानदानीतील नादाना, करी घे फावडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

जो करी कर्तव्य, घामेजूनि खाई भाकरी, धन्य त्याची चाकरी !
कर्मजा सिद्धी! न गीतावाक्य हे खोटे पडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?

लेखणी बंदूक घ्या वा तागडी वा नांगर, हिंदवी व्हा चाकर;
एक रक्ताचेच आहो साक्ष देई आतडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १०

एकनाथाची कशी आम्हास होई विस्मृती, जो दया मानी स्मृती.
जो कडे घे अंत्यजाचे पोर तान्हे शंबडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? ११
संकराची बंडखोरी उभारा या ध्वजा! उन्न्ति स्वातंत्र्यजा!
राजकी वा गावकी - सारी झुगारा जोखडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? १२

भारताच्या राउळी बत्तीस कोटी देवता जागत्या, या पावता
मुक्तिसंगे स्वर्ग लाभे- कोण पाही वाकडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे? १३

पोट जाळायास देव्हारे पुजारी माजवी, ईश्वराला लाजवी
चूड घ्या अन्‌ चेतवा हे रूढ धर्माचे मढे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? १४

काय भिक्षेची प्रतिष्ठा? चैन चाले आयती, मुख्य दीक्षा काय ती?
कष्टती ते खस्त होती, पोळ साई-जोगडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १५

’बुत्‌ शिकन्‌’ व्हा! ’बुत्फरोशी’ कासया बालाग्रही? भक्त व्हा सत्याग्रही!
मानिती वेड्यास साधु स्वार्थसाधू भाबडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १६

आचरा शांतिक्षमा, निंदोत ते जे निंदती, संयमीला न क्षिती.
वैरबाधा खास दिव्य प्रेममंत्राने झडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १७

ही अहिंसा प्रेमनीती वाटता नामर्दुमी क्षात्रता दावा तुम्ही,
सोडवा क्षेत्री लढूनी राज्यसत्तेचे लढे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १८

दृष्टि राष्ट्राची हवी स्वार्थातही जी नेहमी, उन्नतीची घे हमी;
जो अहिंदी त्याजला ठेवा दुरी, चारा खडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? १९

बंधुला हाणावयाला पत्करुनी दास्यही, शत्रु आणावा गृही
दोष हा राष्ट्रघ्न अद्यापिही देशाला नडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे?         २०

तो असो जैचंद वा राघो भरारी वा कुणी, तो स्वराज्याचा खुनी!
हाकुनी धिक्कारुनी द्या त्यास सैतानाकडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? २१

बंधुलाही गांजुनी जो शत्रुगेही मोकली मूळ साक्षात तो कली!
ना गणा त्याची प्रतिष्ठा, ते विषारी रोपडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? २२

इच्छिता स्वातंत्र्य, द्या स्वातंत्र्य हे अन्यांसही, का न कोणा आस ही?
का गुलामांचे तुम्हा सुल्तान होणे आवडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे? २३

’जो बचेंगे तो लढेंगे’! शूर दत्ताजी वदे, स्वामिकार्यी जीव दे,
शौर्य हे दावाल का कल्ले मिशांचे आकडे? भ्रांत तुम्हां कां पडे? २४

काळ राष्ट्रांच्या चढाओढींत लोटी खामखा, अंध ऐशाराम का?
स्वर्ग जिंका वा मही! ऐका रणीचे चौघडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? २५

कायदा पाळा गतीचा, काळ मागे लागला, थांबला तो संपला!
धावत्याला शक्ति येई आणि रस्ता सापडे. भ्रांत तुम्हां कां पडे? २६

जा गिरीच्या पैल जा! समृद्धि नांदे वैभवे तेथ सौंदर्यासवे;
मोकळीकीच्या मुदे उत्कर्ष तेथे बागडे! भ्रांत तुम्हां कां पडे? २७

हिंदपुत्रांनो, हिताचे ते तुम्ही हाती धरा, एरव्ही माफी करा.
शब्द माझे बोबडे अन्‌ ज्ञान माझे तोकडे, चित्त माझे भाबडे. २८

संदर्भः
१.
काव्यरचनेची लोकप्रिय वृत्ते- ०२ http://nvgole.blogspot.in/2015/10/blog-post.html#links
२.
“भ्रांत तुम्हां कां पडे?”, माधव ज्युलिअन, आठवणीतल्या कविता भाग-३, पृष्ठ-१०२ ते १०५.

20151029

काव्यरचनेची लोकप्रिय वृत्ते- ०२

९. इंद्रवज्रा  (११ अक्षरी अक्षरगण, यती ५,६)

लक्षणगीतः
स्यादिन्द्रवज्रा यदि तौ जगौ गः
ताराप ताराप जनास गा गा


ती इंद्रवज्रा म्हणिजे कवीने । ता ता ज गा गा गण येत जीने ॥
त्या अक्षरे येत पदात अक्रा । 'तारी हरी जो धरि शंखचक्रा'

भगवद्‌ गीता दोनच वृतांत लिहिली गेलेली आहे. बहुतांश श्लोक हे अनुष्टुप्‌ छंदात लिहिले गेले आहेत. तर काही श्लोक इंद्रवज्रा वृतांत. इंद्रवज्राचे उदाहरणः

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय । नवानि गृण्हाति नरोऽपराणि ॥
तथा शरीराणि विहाय जीर्णांनि । अन्यानि संयाति नवानि देही ॥ गीता-२-२२

सांडूनिया जर्जर जीर्ण वस्त्रे । मनुष्य घेतो दुसरी नवीन ॥
तशीचि टाकूनि जुनी शरीरे । आत्माहि घेतो दुसरी निराळी ॥ गीताई-२-२२

इतर उदाहरणेः

१.       कायेन वाचा मनसेंद्रियेर्वा । बुद्ध्यात्मना वा प्रकृतिः स्वभावः ।
करोमि यद्यद्‌ सकलं परस्मै । नारायणायच समर्पयामि ॥
२.      चोरा बरा तू मज गावलासी । का सांग येथे अजि पावलासी ॥
ना बोलसी तै चल ठाणियासी । वाचाळ होशील तु पोलिसासी ॥
३.      कैलासराणा शिवचंद्रमौळी । फणींद्र माथा मुकुटी झळाळी ॥
कारूण्यसिंधू भवदुःख हारी । तुजविण शंभो मज कोण तारी ॥

आदिशंकराचार्यकृत द्वादशज्योतिर्लिंगस्तोत्रही इंद्रवज्रा वृत्तातच रचलेले आहे.

उदाहरणार्थः

कावेरिकानर्मदयोः पवित्रे समागमे सज्जनतारणाय ।
सदैवमान्धातृपुरे वसन्तमोङ्कारमीशं शिवमेकमीडे ॥ ४ ॥
द्वादशज्योतिर्लिंगाणि - श्रीमत्‌ आदि शंकराचार्य




१०. उपेंद्रवज्रा (११ अक्षरी अक्षरगण, यती ५,६)

लक्षणगीतः जनास ताराप जनास गा गा

उपेंद्रवज्रा म्हणतात तीला, ज ता ज गा गा गण येती जीला
पदास होणे शिव अक्षरांनी, पहा मनी धुंडिशी काय रानी ॥

उदाहरणः
.
तया वनी एक तटाक तोये । तुडुंबले तामरसानपाये ॥
निरंतरामंद मरंद वाहे । तपांतही यास्तव रिक्त नोहे ॥

एकूण २२५ श्लोकांच्या नल-दमयंती स्वयंवरआख्यानात, हे वृत्त फक्त एकदाच योजले आहे.
.
यदिंद्रवज्रादचरणेषुपूर्वे भवन्ति वर्णा लघवः सुवर्णे ।
अमंदमाद्यन्मदने तदानी मुपेंद्रवज्रा कथिता कविंद्रैः ॥ - श्रुतबोध-२२

११. उपजाती (११ अक्षरी अक्षरगण, यती ५,६)

पहिल्या आणि तिसर्‍या चरणांत इंद्रवज्रा, व दुसर्‍या आणि चवथ्या चरणांत उपेंद्रवज्रा असेल तर ते उपजाती वृत्त होय.


उदाहरणः कविता, वनसुधा; कवीः वामन पंडित

परोपरी खेळति जी वनात । .................... इंद्रवज्रा (ताराप ताराप जनास गा गा)
अर्पूनि चित्ते जगजीवनात ॥ .................... उपेंद्रवज्रा (जनास ताराप जनास गा गा)
धरूनिया मर्कटपुच्छ हाती । .................... इंद्रवज्रा (ताराप ताराप जनास गा गा)
तयांसवे वृक्षि उडो पहाती ॥ .................... उपेंद्रवज्रा (जनास ताराप जनास गा गा)


१२. अनुष्टुप्‌ छंद

अनुष्टुप्‌ छंद अथवा वृत्त म्हणजे अष्टाक्षरी चार चरणांचे काव्य. ह्यालाच श्लोक असेही म्हणतात. रामरक्षेतील बरेचसे काव्य ह्याच छंदात लिहिले गेले आहे. ह्या छंदाचे वर्णन संस्कृत श्लोकात खालील प्रमाणे केले गेलेले आहे. त्यात असे म्हटले आहे की, श्लोकाच्या प्रत्येक चरणातील आठ अक्षरांमध्ये पाचवे र्‍हस्व (लघु), सहावे अक्षर दीर्घ (गुरू), सातवे अक्षर पहिल्या व तिसर्‍या  चरणांत दीर्घ (गुरू) असते, तर दुसर्‍या व चवथ्या चरणांत र्‍हस्व (लघु) असते [१].

श्लोके षष्ठं गुरू ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम्‌ । द्विचतुःपादयोर्र्‍हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः॥ श्रुतबोध-१०[२]
मराठी अनुवादः सहावे गुरू सर्वत्र, लघु सर्वत्र पाचवे । समांत सातवे र्‍हस्व, विषमी दीर्घ ते असे ॥


अक्षर
चरण














गा
गा






गा






गा
गा






गा











उ-१

श्लो
के
ष्ठं
गु
रू
ज्ञे
यं
उ-२

र्व
त्र
घु
ञ्च
मं
उ-३

द्वि
तुः
पा
यो
र्र्‍ह
स्वं
उ-४

प्त
मं
दी
र्घ
न्य
योः

मराठीमध्ये जो छंद वा वृत्त यांपैकी कोणत्याच प्रकारात बसू शकत नाही, तथापि तो मुक्तही नाही; असा जो तो अनुष्टुप्‌ छंद होय. अनुष्टुप्‌ अष्टाक्षर-नियत आहे, तरी त्यातील अर्ध्या भागात लघुगुरुत्वाचा विचार करावा लागतो, पण अर्ध्या भागात तो तसा करावा लागत नाही, तसेच त्याचे लक्षण, मात्रामापनानेही वर्णन करता येत नाही [३]. चरणांती यती येत असल्यामुळे आठवे अक्षर लघु असले तरी त्याचा उच्चार दीर्घच होतो. त्यामुळे आठवे अक्षर दीर्घ असावे ही अट सांगितलेली नाही.  भगवत् गीता आणि गीताई ह्यांतील बहुतांशी श्लोक अनुष्टुप् छंदातच रचलेले आहेत. उदाहरणार्थः
.
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थ धनुर्धरः । तत्र श्री: विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ गीता-१८-७८
योगेश्वर जिथे कृष्ण जिथे पार्थ धनुर्धर । तिथे मी पाहतो नित्य धर्म श्री जय वैभव ॥ गीताई-१८-७८
.
गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णु: गुरुर्देवो महेश्वर: । गुरु: साक्षात्परब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥
गुरू ब्रम्हा गुरू विष्णू गुरूदेव महेश्वर ।  गुरू साक्षात परब्रम्ह म्हणून गुरू वंदू या ॥ - मराठी
.
उद्योगेनैव सिद्ध्यन्ति कार्याणि न मनोरथै: न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगा:
केल्याने होत आहे रे, इच्छिल्याने न केवळ । न कधी सूप्त सिंहाच्या तोंडी प्रवेशती पशू ॥ - मराठी

१३. साकी

अभंगओवीघनाक्षरी इत्यादी पद्यप्रकारांत लघुगुरू हा भेद नाही. स्थूलमानाने सर्व अक्षरे सारख्याच दीर्घ कालांत म्हणजे गुरूच उच्चारायची असतात. अर्थातया पद्यप्रकारात मुख्य नियमन अक्षरसंख्येचे दिसते. प्रत्येक अक्षरांचा काल दोन मात्रांचा असल्यामुळे या पद्यप्रकारात अष्टमात्रक आणि षण्मात्रक अशा दोन आवर्तनांची रचना होऊ शकते. या लगत्वभेदातीत अक्षरसंख्याक पद्यप्रकाराला काहीतरी पारिभाषिक नाव पाहिजे म्हणून डॉ. माधव त्रिंबक पटवर्धन (माधव जूलियन) ह्यांनी त्यांच्या "छंदोरचना" ह्या अत्यंत मौलिक ग्रंथातवैदिक पद्यप्रकाराला असणारे छंद हे नाव दिले आहे.

र्‍हस्व अक्षराची एक मात्रा आणि दीर्घ अक्षराच्या दोन. काव्याच्या एका ओळीतील सर्व मात्रांची मिळून संख्या एकच राखली जाते त्या काव्यप्रकारांना जाति (किंवा मात्रावृत्ते अथवा श्लोक) म्हणतात. साकी (लवंगलता) हा काव्यप्रकारही असाच आहे.

वृत्त: हे वृत्त समजाती (पद्यातील सर्व पंक्ती सारख्याच असल्या की त्यास सम म्हणावयाचे), मात्रावृत्त, आहे. ह्यात ८+८+८+४ = २८ मात्रा एका ओळीत येत असतात.



उदाहरणः
१. औदुंबर

ऐलतटावर पैलतटावर हिरवाळी घेऊन ।  निळासावळा झरा वाहतो बेटाबेटातून ॥
चार घरांचे गाव चिमुकले पैलटेकडीकडे । शेतमळ्य़ांची दाट लागली हिरवी गरदी पुढे ॥

पायवाट पांढरी तयातुनि अडवीतिडवी पडे। हिरव्या कुरणांमधुन चालली काळ्या डोहाकडे ॥
झाकळुनी जळ गोड काळिमा पसरी लाटांवर। पाय टाकुनी जळांत बसला असला औदुंबर ॥                      
- कवी: बालकवी. (त्र्यंबक बापुजी ठोंबरे)

२. आचार्य अत्रे ह्यांची विडंबित कविता “’कवी आणि चोर”’

पाल पाहुनी जसा बिचारा विंचू टाकी नांगी;
तसा आमुचा नायक खिळला उभा जागच्या जागी!
भान विसरला, कार्य विसरला, टकमक पाहत राही,
वेळ लोटला, असा किती तरि, स्मरण न त्याचे काही!


. दिंडी

दंडी हे वाद्य घेऊन फिरणार्‍या, गोसाव्यांची एक जमात असे. तिच्या वाद्यावरून ह्या वृत्तास, दंडी, दिण्डी, दिप्डी, किंवा दंडीगाण असे संबोधले जाते. परशुरामतात्या गोडबोले ह्यांच्या वृत्तदर्पणात अशी माहिती दिलेली आहे की, “दिंडीला चार चरण असतात. चरणांच्या अखेरीस अनुप्रास किंवा यमक असते. ह्या छंदास अक्षरांचा नियम नाही परंतु मात्रांचा नियम आहे. म्हणून हे मात्रा वृत्त आहे. प्रत्येक चरणात एकोणीस मात्रा असतात आणि नवव्या मात्रेवर अवसान असते म्हणून प्रत्येक चरणाचे, नऊ मात्रांचा एक आणि दहा मात्रांचा एक असे दोन भाग पडतात. पहिल्या भागात प्रथम तीन मात्रांचा एक गण असावा. त्यात एक गुरू व एक लघु किंवा एक लघु व एक गुरू, किंवा तीनही मात्र लघु असाव्यात. त्यापुढे तीन गुरू किंवा सहा लघु किंवा लघु व गुरू मिळून सहा मात्रांचा गण असावा. दुसर्या  भागात पहिल्याप्रमाणेच प्रथम तीन मात्रांचा एक गण असावा. मग पुन्हा आणखी तीन मात्रांचा तसाच एक गण असावा. अखेरीस दोन गुरू असावेत.

रघुनाथ पंडितांचे हे सर्वात आवडते वृत्त असावे. एकूण २२५ श्लोकांच्या नल-दमयंती स्वयंवरआख्यानात, हे वृत्त त्यांनी ६९ वेळा योजले आहे.

उदाहरणः
१.
तोच उदयाला येत असे सूर्य, अहो क्षितिजावर त्याच नव्हे काय?
तेच त्याचे कर न का कुंकुमाने, वदन पूर्वेचे भरति संभ्रमाने?
- अढळ सौंदर्य, केशवसूत
२.
पोर खाटेवर मृत्युच्याच दारा, कुणा गरिबाचा तळमळे बिचारा;
दूर आई राहिली कोकणात, सेविकेचा आधार एक हात !
- कवीः गिरीश यशवंत कानिटकर
३.
हंस मिळणे हे कठिण महीलोकी, सोनियाचा तो नवल हे विलोकी ।
तशा मजलाही सोडिले तुवा की, तुझा ऐसा उपकार मी न झाकी ॥
- नल-दमयंती स्वयंवर, कवीः रघुनाथ पंडित


. देवप्रिया

देवप्रिया हे मराठी भाषेत फार मोठ्या प्रमाणात वापरले गेलेले वृत्त आहे. हे नावही श्री. माधव ज्युलियन यांनी दिलेले आहे. या अक्षरगणवृत्ताचे मात्रांच्या हिशोबात ७-७-७-५ असे उपभाग आहेत.

लक्षणगीतः
राधिका ताराप गा गा, राधिका ताराप गा
गा ल गा गा, गा ल गा गा, गा ल गा गा, गा ल गा

देवप्रियाचे उदाहरण: काही लोकप्रिय गीते
१.       शुक्रतारा मंदवारा चांदणे पाण्यातुनी
२.      त्या फुलांच्या गंधकोशी  http://manik-moti.blogspot.in/2010/04/blog-post_19.html
३.      चांदणे शिंपीत जाशी चालता तू चंचले  https://www.youtube.com/watch?v=eFbJAXnhxVM


शुक्रतारा, मंद वारा, चांदणे पाण्यातुनी
चंद्र आहे, स्वप्‍न वाहे धुंद या गाण्यातुनी
आज तू डोळ्यांत माझ्या मिसळुनी डोळे पहा
तू अशी जवळी रहा

मी कशी शब्दांत सांगू भावना माझ्या तुला ?
तू तुझ्या समजून घे रे लाजणार्‍या या फुला
अंतरीचा गंध माझ्या आज तू पवना वहा
तू असा जवळी रहा

लाजर्‍या माझ्या फुला रे गंध हा बिलगे जिवा
अंतरीच्या स्पंदनाने अन्‌ थरारे ही हवा
भारलेल्या या स्वरांनी भारलेला जन्म हा
तू अशी जवळी रहा

शोधिले स्वप्‍नात मी ते ये करी जागेपणी
दाटुनी आलास तू रे आज माझ्या लोचनी
वाकला फांदीपरी आता फुलांनी जीव हा
तू असा जवळी रहा

गीत- मंगेश पाडगांवकर; संगीत- श्रीनिवास खळे
स्वर- अरूण दाते सुधा मलहोत्रा;  राग- यमनकल्याण

त्या फुलांच्या गंधकोशी http://manik-moti.blogspot.in/2010/04/blog-post_19.html

त्या फुलांच्या गंधकोशी, सांग तू आहेस का? त्या प्रकाशी तारकांच्या, ओतिसी तू तेज का?
त्या नभाच्या नीलरंगी, होवूनी आहेस का? गात वायूच्या स्वरानी, सांग तू आहेस का?

मानवाच्या अंतरीचा, प्राण तू आहेस का? वादळाच्या सागराचे, घोर ते तू रूप का?
जीवनी या वर्षणारा, तू कृपेचा मेघ का? आसमंती नाचणारी, तू विजेची रेघ का?

जीवनी संजीवनी तू, माउलीचे दूध का? कष्टणार्‍या बांधवांच्या, रंगसी नेत्रात का?
मूर्त तू मानव्य का रे, बालकांचे हास्य का? या इथे अन्‌ त्या तिथे, रे सांग तू आहेस का?

गीतः सूर्यकांत खांडेकर, संगीतः पं. हृदयनाथ मंगेशकर, गायकः सुरेश वाडकर

१६. मालिनी

मालिनी हे अत्यंत गोड वृत्त आहे. पहिल्या सहा लघु अक्षरांची मजा लुटायची असेल तर यासारखे दुसरे वृत्त नाही. हे अक्षरगणवृत्त असून, प्रत्येक चरणात १५ अक्षरे असतात. यती ८-व्या अक्षरावर असतो. उदाहरण:
१.
कणभर उरलेले रूप माझे उरी घे,  मधुतर जळवंती हात माझे करी घे
तनुभर जमलेली रात्र घे ना मिठीला, क्षणभर जवळी ये झाकुनी दे दिठीला    - ग्रेस

२. उडत उडत चाले जेवि मंडूकजाती, उकड बसति तैसे त्यासवे तीव्र जाती
न बहु पसरितां ते हस्तपादादि, पाणी, तरति नवल पाहे हांसतो चक्रपाणी - वनसुधा, वामन पंडित

संदर्भः
१.       श्रुतबोध- कविकुलगुरू महाकवि कालिदास, एकूण पृष्ठे-२३
२.      छंदःशास्त्राची चाळीस वर्षे, कृष्ण श्रीनिवास अर्जुनवाडकर, पूर्वप्रसिद्धी: नवभारत, सप्टेंबर, १९६२, http://vechak.org/chandashastrachi40varshe
३.      छंदोरचनाः मा.त्रिं.पटवर्धन, पृष्ठसंख्या-५१४
४.     गझलेचा आकृतिबंध सुरेश भट ह्यांचेवरील संकेतस्थळ http://www.sureshbhat.in/node/12
५.     द स्टुडंटस्‍ न्यू संस्कृत डिक्शनरी, चवथी आवृत्ती, १९८७, मूल्य रू.१००/- फक्त.
६.      विश्वकोशातील छंदोरचनेवरील लेख
७.     रघुनाथ पंडित विरचित नल-दमयंती स्वयंवर, संपादकः प्रा.श्री.र.भिडे, सोमैय्या पब्लिकेशन्स, १९७१, किंमत रु.६/- फक्त.

८.      अनुवाद पारिजात  http://anuvadparijat.blogspot.in/2015/05/blog-post_12.html